تحلیل زنجیره ارزش گیاهان دارویی ایران: نقش عاملان کلیدی
نویسندگان
1 گروه ترویج و آموزش کشاورزی، دانشکده کشاورزی، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران
2 مرکز تحقیقات کشاورزی و منابع طبیعی، سازمان آموزش و ترویج کشاورزی، سمنان، ایران
3 گروه ترویج و آموزش کشاورزی، دانشکده کشاورزی، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران
doi
10.48308/envs.2024.1467چکیده
سابقه و هدف: اقتصاد ایران بهدلیل وابستگی شدید به صادرات نفت و درآمدهای ارزی حاصل از آن، همواره در معرض چالشهای جدی ناشی از نوسانات درآمدهای نفتی و پایانپذیری این منابع قرار دارد. کارشناسان اقتصادی بر این باورند که توسعه صادرات غیرنفتی و رهایی از اقتصاد تکمحصولی یک ضرورت اجتنابناپذیر است. ایران به دلیل تنوع اقلیمی بالا، در بین ۲۰ کشور برتر جهان در تولید گیاهان دارویی قرار دارد، اما در زمینه صادرات این محصولات و تولیدات وابسته به آن، جایگاه مناسبی ندارد. این پژوهش بهصورت اکتشافی با هدف تحلیل راهبردی زنجیره ارزش گیاهان دارویی ایران انجام شده است.مواد و روشها: این مطالعه در دو مرحله میدانی با تمرکز بر نقش فعالان صنعت گیاهان دارویی و فرآیند ارزش افزوده انجام شده است. عملکرد بازیگران بازار از طریق کارایی حلقههای زنجیره ارزش بررسی شده و محدودیتها و راهکارهای موجود با استفاده از تحلیل SWOT (نقاط قوت، ضعف، فرصتها و تهدیدها) برای نشان دادن محیط کسب و کار گیاهان دارویی تشریح گردید. جامعه آماری شامل سه گروه از متخصصان گیاهان دارویی، مدیران و کارشناسان مرتبط در ادارات جهاد کشاورزی، منابع طبیعی، مرکز تحقیقات و تولیدکنندگان، تجار و مدیران صنایع تبدیلی بود که از بین آنها ۳۱ نفر بهصورت هدفمند و با روش نمونهگیری گلولهبرفی انتخاب شدند.نتایج و بحث: از تحلیل SWOT ۱۰ نقطه قوت، ۲۵ نقطه ضعف، ۱۱ فرصت و ۱۶ تهدید استخراج شدند. نتایج بیانگر برتری میانگین نقاط ضعف بر نقاط قوت و همچنین تهدیدها بر فرصتها بود. بر این اساس، ناحیه غالب راهبردی در ماتریس SWOT بر راهبردهای تدافعی (WT)قرار گرفت. برخی از راهبردهای تدافعی جهت کاهش نقاط ضعف و غلبه بر تهدیدها شامل "ایجاد انگیزه برای سرمایهگذاری منطقهای در صنایع تبدیلی گیاهان دارویی" و "اصلاح و تسهیل فرآیند بروکراسی اداری برای اخذ مجوزهای لازم جهت تولید محصولات نهایی" پیشنهاد شد. در ادامه، ۱۵ اقدام اجرایی برای تقویت نقاط قوت و تبدیل تهدیدها به فرصتها ارائه گردید.نتیجهگیری : با توجه به جایگاه و اهمیت تولید و فرآوری گیاهان دارویی در اقتصاد داخلی و در راستای تقویت صادرات غیرنفتی، پژوهش حاضر بر آن متمکز بود که با شناسایی و تحلیل نقاط قوت، ضعف، تهدیدها و فرصتهای موجود در این زمینه، راهکارهای مؤثری برای توسعه پایدار این صنعت ارائه دهد. ایران به دلیل تنوع اقلیمی بالا، پتانسیلهای فراوانی برای کشت و تولید انواع گیاهان دارویی دارد، اما علیرغم این پتانسیلها، در عرصه صادرات و فرآوری این محصولات با چالشهای متعددی روبهرو است. یکی از یافتههای مهم تحقیق این است که صادرات محصولات گیاهان دارویی تا بهحال در چارچوب یک راهبرد بازاریابی مدون و اصولی صورت نگرفته است. این امر ضرورت ایجاد رویکردهای جدید و بهرهگیری از رویکردهای بازاریابی هدفمند برای شناسایی بازارهای هدف و اولویتبندی محصولات را اثبات میکند. شناسایی نیازها و خواستههای بازارهای هدف، میتواند به طراحی راهبردهای توسعه صادرات موثر کمک کند و راهبردهای عملی را برای صادرکنندگان و مسئولان مربوطه در برنامهریزی بازرگانی کشور مشخص کند. در نهایت، پیشنهاد یک راهبرد بلندمدت برای توسعه صنعتی در حوزه فرآوری گیاهان دارویی و تولید محصولات ثانویه، میتواند به تقویت زنجیره ارزش این صنعت کمک کند و در آخر، الگوی نوین زنجیره ارزش گیاهان دارویی بومی ایران که شامل پنج حلقه است، معرفی گردید. این مطالعه میتواند بهمنظور برنامهریزی و توسعه پایدار صادرات گیاهان دارویی ایران در زنجیره ارزش جهانی، راهگشای تصمیمسازان و سیاستگذاران باشد.
