فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

سابقه و هدف: افزایش خطوط جاده‌ای و عبور آن‌ها از درون زیستگاه‌های حیات‌وحش به یکی از عوامل تهدیدکننده جمعیت‌ در مناطق حساس زیستی، به‌ویژه پارک‌های ملی تبدیل شده است. توسعه شبکه جاده‌ای و اثرات آن بر افزایش تلفات گونه‌های جانوری، از عمده‌ترین چالش‌هایی می‌باشد که حیات گونه‌ها را به‌شدت مورد تهدید قرار داده است. براین اساس، شناسایی ساختار الگوی فضایی جاده‌ها و اثر آن بر زیستگاه حیات وحش از اهمیت بالایی برخوردار است. ازاین‌رو، در مطالعه حاضر با هدف بررسی تأثیر راه‌ها بر پارک‌های ملی کشور به شناسایی ویژگی‌های عمومی راه‌ها در پارک‌های ‏ملی، الگوی ساختار فضایی راه‌ها و همچنین شاخص‌های مؤثر راه بر تصادفات جاده‌ای حیات وحش پرداخته شد. مواد و روش‌ها: برای ارزیابی تأثیر راه‌ها در پارک‌های ملی، فهرستی شامل 4 معیار اصلی، 16 زیرمعیار و 17 شاخص بر اساس مطالعات پیشین و نظرات متخصصان تهیه شد. برای امتیازدهی و اولویت‌بندی شاخص‌ها از روش دلفی نیمه‌بسته استفاده شد و داده‌ها از طریق پرسشگری از 15 فرد از متخصصان این حوزه شامل مشاوران و مدیران سازمان حفاظت محیط زیست، کارشناسان و فعالان محیط زیستی و اعضای هیئت علمی دانشگاه‌ها جمع آوری شد. داده‌های مکانی شامل نقشه‌های مناطق حفاظت‌شده و لایه‌های راه‌ها از سازمان محیط زیست و سازمان راهداری و حمل‌و‌نقل جاده‌ای تهیه و در محیط GIS تحلیل شدند. همچنین پارک‌های ملی بر اساس معیارهایی همچون طول و نوع راه‌ها، اقلیم، شیب، تراکم، و ساختار فضایی جاده‌ها مورد بررسی قرار گرفتند. طبقه‌بندی شیب در شش دسته و الگوهای ساختار فضایی جاده‌ها در سه نوع خطی، انشعابی و شبکه‌ای انجام شد. نتایج و بحث: نتایج نشان داد که معیار "ویژگی‌های راه‌ها"، زیرمعیار "ساختار فیزیکی راه" و شاخص "الگوی شبکه‌ای راه‌ها"  بیشترین ضریب اهمیت را دارا می‌‍باشند. از 32 پارک ملی ایران، تنها 11 پارک از چهار دسته مختلف راه (آزادراه، بزرگراه، راه اصلی و فرعی) برخوردارند. براساس نتایج، جاده‌ها در هر 11 پارک‌‌ ملی دارای ساختار خطی هستند که از حاشیه یا از میانه پارک عبور می‌کنند. جاده‌ها در پارک‌های ارسباران، خبر، خجیر، کنتال و کیاسر از نوع خطی در حاشیه، در پارک‌های ارومیه و دز از نوع خطی در میانه و در پارک‌های بمو، کلاه‌قاضی، گلستان و نایبند دارای هردو الگوی راه خطی در حاشیه و میانه هستند. بررسی‌ راه‌ها نیز نشان داد که بیشترین طول راه مربوط به پارک ملی ‏گلستان و کمترین طول راه به پارک ملی ارسباران ‏اختصاص دارد. همچنین میانگین تراکم راه‌ها 89/0 متر در هکتار بوده که پارک کنتال بیشترین تراکم و پارک ارومیه کمترین میزان تراکم راه را نشان دادند. نتایج ‏‏غربال‌گری پارک‌های ملی کشور نیز، بر اساس معیار‌ها و الگوی ساختار فضایی راه‌ها نشان داد که ‏‏پارک‌های ملی دز، ارومیه، گلستان، بمو، کلاه‌قاضی و نایبند، از مهمترین پارک‌های در معرض تهدید توسعه‌جاده‌ای هستند. نتیجه‌گیری: مطابق نتایج به‌دست آمده الگوی ساختار فضایی جاده‌ها و عوامل مؤثر بر آن می‌تواند نقش مهمی بر پارک‌های ملی و زیستگاه حیات وحش در این مناطق داشته باشد. از‌این‌رو کاهش تراکم راه‌ها، تغییر مسیر برخی از جاده‌ها به حاشیه پارک‌ها، استفاده از پل‌ها و گذرگاه‌های حیات وحش و اعمال سیاست‌های محدودکننده‌ در خصوص توسعه زیرساخت‌ها می‌تواند به ارتقاء وضعیت پارک‌های ملی و ایمنی حیات وحش کمک نماید.