مدلسازی نمودار حلقه علّی چرخه مدیریت پسماند و ارائه راهکار جهت ساماندهی وضع موجود (مطالعه موردی شهر کرمان)
نویسندگان
1 گروه پژوهشی محیط زیست، پژوهشکده علوم محیطی، دانشگاه تحصیلات تکمیلی صنعتی و فناوری پیشرفته، کرمان، ایران
2 گروه مهندسی برق و کنترل، دانشکده مهندسی برق و کامپیوتر، دانشگاه تحصیلات تکمیلی صنعتی و فناوری پیشرفته، کرمان، ایران
doi
10.48308/envs.2024.1357چکیده
سابقه و هدف: ساماندهی افرادی که به طرز غیراصولی فعالیتهای تفکیک و جمعآوری پسماندهای باارزش قابل بازیافت در سطح شهر را انجام میدهند، همواره یکی از چالشهای اساسی در شهرداریها بوده است. تا به حال تلاشهای مختلفی برای ساماندهی این افراد در ایران انجامشده است، اما همگی با شکست مواجه شدهاند. تقریباً همه شهرداریها حضور این افراد را بهعنوان بخش غیررسمی در مدیریت پسماند شهری پذیرفتهاند. هدف این مطالعه ایجاد یک ساختار جدید مالی در قالب مجوز فعالیت، جریان غیررسمی جمعآوریکنندگان پسماند را در سه سناریو توسط نمودار حلقه علّی چرخه مدیریت پسماند در نرمافزار Vensim بررسی میکند. مدل حلقه علّی بهدستآمده در این پژوهش درک جدید و کاملی درباره ذینفعان، متغیرهای مؤثر در همکاری و رقابت بین بازیگران رسمی و غیررسمی در چرخه مدیریت پسماند شهر کرمان را به ارمغان میآورد. مواد و روشها: بهمنظور شبیهسازی عملکرد سناریوهای مختلف قیمتگذاری مجوزهای مالی از مفاهیم شبیهسازی تفکر سیستمی، برنامهریزی پویا و مدل CLD1 در نرمافزار Vensim استفادهشده است. نمودار حلقه علّی چرخه مدیریت پسماند بر اساس دادههای آماری میدانی تحلیل و بررسیشده است. شناسایی و گردآوری اطلاعات از بازیگران غیررسمی به دلیل طبیعت غیرشفاف و گاه قانونگریزانه فعالیتهای آنها با چالشهایی روبرو بوده است. برای جمعآوری اطلاعات مربوط به این بازیگران، از روشهای میدانی شامل مصاحبههای نیمهساختار یافته با نمونههایی از این فعالان و همچنین نظرخواهی از کارشناسان و مسئولین شهری استفادهشده است. وضعیت فعلی چرخه رسمی و غیررسمی مدیریت پسماند بر اساس شرایط و زیرساختهای شهر کرمان و برای سه سناریوی وضعیت موجود، قیمت پایه مجوز 500 هزار و یکمیلیون تومان بررسی و مقایسه شده است. در ابتدا مدل CLD چرخه پسماند در شهر کرمان با استفاده از شرایط محلی، زیرساختهای شهرداری کرمان و رفتار بازیگران در جمعآوری پسماندهای بازیافتی ترسیم و مورد تحلیل قرار گرفت. مدل ترسیمی در نرمافزار Vensim و بر اساس اطلاعات میدانی جمعآوریشده و آمارهای سال 1400 الی 1401 توسعه داده شد. سناریوی جدید با محوریت استفاده از مجوزهای مالی برای ساماندهی جمعآوریکنندگان غیررسمی پسماندهای بازیافتی و تفکیک از مبدأ تعریف و فرضیات مدل بر اساس آن تعریف شد. سه سناریوی وضعیت موجود، قیمت پایه مجوز 500 هزار و یکمیلیون تومان بررسی و با یکدیگر مقایسه شدند. نتایج و بحث: طبق نتایج، در سناریوی دو، سهم شهرداری از بازار بازیافت حدوداً 204 درصد افزایش داشته است و میزان سود شهرداری با احتساب مبلغ صدور مجوز همراه با تخفیف 232 درصد افزایش داشته است. در سناریوی سه، سهم شهرداری از بازار بازیافت در مقایسه با وضع موجود حدوداً 400 درصد افزایش و در مقایسه با سناریوی دوم 64 درصد افزایش و میزان سود شهرداری در مقایسه با وضع موجود 507 درصد افزایش داشته است. نتایج حاکی از آن است که بهکارگیری مجوزهای مالی نهتنها موجب افزایش سود شهرداری شده بلکه مدیریت پسماند شهری را نیز بهبود بخشیده است. نتیجهگیری: مجوزهای مالی در حوزه مدیریت پسماند شهرداریها تاکنون به سادهترین حالت خود مورداستفاده قرارگرفتهاند که عمدتاً ناکارآمد بودهاند. استفاده از سیستمهای هوشمند مالی و صدور مجوز بر اساس شرایط میدانی، دینامیک رفتار بازیگران و سیاستگذاریهای هوشمندانه میتواند راهکار مناسبی برای ساماندهی مدیریت پسماند شهری و خصوصاً ناوگان غیررسمی جمعآوری پسماند باشد. این پژوهش نشان داد که پیادهسازی مجوزهای مالی هوشمند و بهرهگیری از ابزارهای تحلیل سیستمی میتواند به بهبود قابلتوجهی در کارایی و اثربخشی مدیریت پسماند شهری منجر شود.
