فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

سابقه و هدف: زمین سیما در مناطق تحت حفاظت، یک مزیت گردشگری در طبیعت است و به همین علت سنجش زیباشناختی و ارزیابی کیفیت منظر در این مناطق ضرورت دارد. با وجود اینکه در سایر گردشگاه‌ها نیز این موضوع از اهمیت برخوردار است اما در مناطق تحت حفاظت که شکل گردشگری به صورت اکوتوریسم و بر پایه بازدید است، این امر بیشتر اهمیت دارد. از این رو این پژوهش با هدف مدل‌سازی ارزیابی کیفیت زیباشناختی بصری منظر با هدف گردشگری در مناطق تحت حفاظت با استفاده از شبکه عصبی مصنوعی جهت پیش‌بینی ارزش زیباشناختی مناظر و اولویت‌بندی متغیرهای تاثیرگذار بر مدل صورت پذیرفت. مواد و روش‌ها: پژوهش حاضر در منطقه حفاظت شده البرز مرکزی تحت مدیریت استان البرز انجام شده است. در این مطالعه جهت ارزیابی کیفیت زیباشناختی بصری مناظر مناطق تحت حفاظت با هدف گردشگری، ترکیب رویکرد ارزیابی جامع و روش مدل‌سازی شبکه عصبی مصنوعی به‌کار گرفته شد، رویکرد ارزیابی جامع شامل دیدگاه کاربر محور با تکمیل پرسشنامه و استفاده از 19 عنصر عینی شامل 15 معیار عینی منظر (تنوع پوشش‌های طبیعی و انسانی، تنوع فرم رویشی، فرم ترکیب درختان، فرم بدنه آبی، تنوع رنگی، منظره آب، منظره سنگ و صخره، منظره جاده و مسیرهای عبوری، منظره پوشش گیاهی درختی و درختچه‌ای، منظره پوشش گیاهی علفی و بوته‌ای، منظره سطوح لخت و بدون پوشش، منظره ساختمان‌ها و سازه‌ها، منظره آسمان، نسبت سطوح سخت و نسبت سطوح نرم) و 4 معیار مربوط به ویژگی نقاط چشم‌انداز (ارتفاع، شیب، تیپ پوشش گیاهی و انبوهی پوشش گیاهی) بود. بدین منظور، ابتدا واحدهای همگن ارزیابی منظر با استفاده از 6 شاخص مکانی (شامل ارتفاع از سطح دریا، درصد شیب، منظر گیاهی، قابلیت دید روستا، قابلیت دید رودها دائمی و فصلی)، شناسایی شد. سپس 100 عکس از مناظر منطقه تهیه و مدل‌سازی به روش شبکه پرسپترون چندلایه انجام شد. در گام بعدی به آنالیز حساسیت مدل ارزیابی کیفیت زیباشناختی منظر جهت اولویت‌بندی و نیز تعیین موثرترین معیارهای زیباشناختی بصری در ارزیابی کیفیت زیباشناختی بصری مناظر در منطقه پرداخته و در نهایت سامانه پشتیبان تصمیم‌گیری ارزیابی کیفیت زیباشناختی بصری مناظر مناطق تحت حفاظت با هدف گرشگری طراحی شد.نتایج و بحث: مدل دارای ساختار 1-6-19 (19 متغیر ورودی، 6 نورون در لایه مخفی و یک متغیر خروجی) با توابع انتقال لگاریتم سیگموئید در لایه پنهان و خطی در لایه خروجی و الگوریتم بهینه‌سازی لونبرگ-مارکوارت، با ضرایب تبیین در سه دسته داده آموزش، اعتبارسنجی و آزمون معادل 72/0، 75/0 و 70/0 به عنوان ساختار بهینه مدل ارزیابی کیفیت زیباشناختی بصری مناظر مناطق تحت حفاظت با هدف گردشگری معرفی شد. بر اساس نتایج آنالیز حساسیت، منظره آب، فرم ترکیب درختان، انبوهی پوشش گیاهی، با ضرایب اثرگذاری 233/0، 147/0و 104/0 به ترتیب بیشترین تاثیر را در کیفیت زیباشناختی بصری مناظر مناطق تحت حفاظت از خود نشان دادند. روند تغییرات کیفیت زیباشناختی منظر بر حسب تغییرات منظره آب و فرم ترکیب درختان بیان‌کننده این امر بود که با افزایش معیارهای مذکور در مناظر منطقه، کیفیت زیباشناختی بصری به صورت غیرخطی افزایش می‌یابد؛ به صورتی که با 23/8 درصد افزایش سطوح آب در منظر و تغییر فرم ترکیب درختان از تکی به گروهی، به ترتیب افزایش 46/0 و 48/0 واحدی کیفیت زیباشناختی بصری منظر مشاهده شد. همچنین روند تغییر معیار انبوهی پوشش گیاهی کاهش کیفیت زیباشناختی بصری مناظر منطقه را با افزایش معیار مذکور نشان داد. نتیجه‌گیری: آنالیز حساسیت و شناسایی تأثیرگذارترین عناصر و معیارها بر کیفیت زیباشناختی بصری مناظر مناطق تحت حفاظت با هدف گردشگری نشان داد جهت دستیابی به ارزش زیباشناختی بصری منظر بالا و تعیین زون‌های گردشگری متمرکز و گسترده در مناطق تحت حفاظت، منظر آب می‌بایست در اولویت اول برنامه‌ریزی قرار ‌گیرد. مدل ارائه شده در این پژوهش به عنوان یک سیستم پشتیبان تصمیم‌گیری در ارزیابی کیفیت زیباشناختی بصری مناظر در مناطق تحت حفاظت با هدف گردشگری است و امکان پیش‌بینی کیفیت زیباشناختی بصری مناظر در مناطق تحت حفاظت با شرایط اکولوژیک مشابه و نیز بوم‌سازگان‌های مشابه را فراهم می‌کند. همچنین از مدل ارائه شده در این مطالعه، می‌توان در تهیه طرح مدیریت و زون‌بندی مناطق تحت حفاظت بویژه در زون‌های گردشگری استفاده نمود.