فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

سابقه و هدف: خانواده مرغابیان (Anatidae) به دلیل رفتار مهاجرتی، پراکنش وسیع و تراکم جمعیت زیاد به عنوان شاخص زیستی تالاب­ ها به ­شمار می­روند. تالاب‌های حوضه بختگان شامل سه تالاب بختگان، طشک و کمجان در استان فارس از زیستگاه‌های مهم گونه ­های مرغابیان در فلات مرکزی ایران است. هدف از این تحقیق ارزیابی روند نوسان‌های جمعیت زمستان­ گذران خانواده مرغابیان در تالاب‌های حوضه بختگان در بازه بلند­مدت ۵۲-ساله از سال 1967 تا 201۸ میلادی (۱۳۹۷-۱۳۴۶ شمسی) است.مواد و روش‌ها: جمعیت و تنوع مرغابیان از داده ­های 52-ساله سرشماری سازمان حفاظت محیط­زیست به دست آمد. برای بررسی وضعیت کنونی زیستگاه، روایی داده­ ها و پایش جمعیت­ های مرغابیان از نتایج مطالعات میدانی در سال ۲۰۱۹ (1398-1397) استفاده شد. از 21 گونه مرغابیان در تالاب­ های بختگان، نه گونه با جمعیت­ بیش از 50 فرد در سال و در حداقل 20 سال مشاهده، به همراه گونه آسیب‌پذیر اردک سرحناییAythya ferina  به تفضیل بررسی شدند. روند سالانه جمعیت کل مرغابیان، تعداد گونه­ ها در هر سال، سهم مرغابیان از جمعیت و تنوع پرندگان آبزی تالاب ­های بختگان و روند آماری نوسان جمعیتی گونه ­ها تجزیه و تحلیل شدند. روند نوسان‌های بلند­مدت جمعیت گونه­ های مرغابیان با استفاده از بسته آماری RTRIM و کاربرد شاخص­ های چندگونه­ ای MSI محاسبه شد.نتایج و بحث: در مجموع 21 گونه از مرغابیان از جمله گونه در خطر انقراض (EN) اردک سرسفید Oxyura leucocephala ، گونه ­های آسیب‌پذیر (VU) اردک مرمریMarmaronetta angustirostris  و اردک سرحنایی ‌ و گونه نزدیک تهدید (NT) اردک بلوطیAythya nyroca  در تالاب‌های حوضه بختگان شناسایی شدند. میانگین جمعیت مرغابیان در دوره 31-ساله (۲۰۰۸-۱۹۸۸) بیش از 169000 فرد بود ولی در ده سال پایانی (۲۰۱۸-۲۰۰۹) به ۶۶۲۳ فرد کاهش یافته است. بیشترین تعداد جمعیت کل مرغابیان در سال­ ۱۹۹۵ با ۶۳۲۵۱۰ فرد و کمترین تعداد هم با ۱۱۳۵ فرد در سال ۲۰۱۶ بوده است. بیشترین و کمترین تعداد گونه نیز در سال­ های ۲۰۰۰  و ۲۰۱۰ به ترتیب با ۱۳ و سه گونه بود. روند آماری نوسان جمعیت نشان داد که غاز خاکستری Anser anser در بلند­مدت دارای کاهش شدید با شیب 21- درصد، تنجه Tadorna tadorna  دارای کاهش شدید (4/8- درصد)، آنقوت Tadorna ferruginea  با جمعیت پایدار و شیب صفر درصد، اردک سرسبزAnas platyrhynchos  و خوتکای اوراسیایی Anas crecca دارای کاهش شدید به ترتیب با شیب 1/12- درصد  و 5/6- درصد بوده است. نتایج بیان­گر  سهم بالای تالاب‌های بختگان برای گونه‌های مرغابیان طی دهه ­های ۱۹۹۰ تا اوایل دهه ۲۰۰۰ در تالاب­ های استان فارس بود ولی در ۱۵ سال گذشته، جایگاه خود را از دست داده است. این تالاب­ ها در گذشته زیستگاه جوجه ­آور تابستانه برای اردک­ مرمری بودند ولی در سال­های اخیر، گزارشی از جوجه ­آوری آن دریافت نشده است. کاهش تراز آبی، خشک شدن پهنه­ های آبگیر و دگرگونی متغیرهای زیستگاهی از مهم­ترین عوامل کاهش جمعیت و تنوع مرغابیان بوده است.نتیجه ­گیری: خانواده مرغابیان بیش از ۳۰ درصد تنوع گونه­ ها و بیش از ۵۳ درصد جمعیت کل پرندگان آبزی تالاب­ های بختگان را دارا هستند. در حال حاضر تنها در بخش کوچکی از تالاب طشک در محدوده چشمه گمبان امکان زمستان­ گذرانی برای مرغابیان وجود دارد. بازسازی، احیاء و حفاظت مستمر و اثربخش از زنجیره تالاب‌های حوضه بختگان مستلزم اختصاص آب مورد نیاز از منابع آبی متنوع برای پایداری زیستی آن است. در صورت افزایش سطح و عمق پهنه­ های آبی، احتمال افزایش جمعیت و تنوع مرغابیان غواص و ماهی­ خوار مورد انتظار است. به دلیل اهمیت مشارکت ذینفعان در برنامه ­های حفاظت و احیاء تالاب­ها لازم است با توجه به شرایط اجتماعی، اقتصادی، فرهنگی و سیاسی، نسبت به تخصیص حق­آبه زیستی و حفاظت مشارکتی از تالاب اقدام نمود.