مدلهای پیشرفته بیزی AMMI برای تجزیه و تحلیل پایداری عملکرد دانه هیبریدهای ذرت در آزمایشهای چندمحیطی: مقایسه رویکردهای کلاسیک و بیزی
نویسندگان
1 دانشیار، بخش تخقیقات ذرت و گیاهان علوفه ای، موسسه تحقیقات اصلاح و تهیه نهال و بذر، سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی، کرج، ایران.
2 دانشیار، بخش تحقیقات علوم زراعی و باغی، مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی کرمان، سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی، کرمان، ایران.
3 استادیار بخش تحقیقات علوم زراعی و باغی، مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی فارس، سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی، شیراز، ایران.
4 استادیار، بخش تحقیقات علوم زراعی و باغی، مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی خراسان رضوی، سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی، مشهد، ایران.
5 دانشیار، بخش تحقیقات کنترل بیولوژیک، موسسه تحقیقات گیاهپزشکی کشور، سازمان تحقیقات، ترویج و آموزش کشاورزی، تهران، ایران.
6 استادیار، بخش تحقیقات علوم زراعی و باغی، مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی اردبیل، سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی، اردبیل، ایران.
7 استادیار، بخش تحقیقات علوم زراعی و باغی، مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی اصفهان، سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی، اصفهان، ایران.
8 استادیار، بخش تحقیقات علوم زراعی و باغی، مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی استان همدان، سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی، همدان، ایران.
9 استادیار، بخش تحقیقات ذرت و گیاهان علوفه ای، موسسه تحقیقات اصلاح و تهیه نهال و بذر، سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی، کرج، ایران.
doi
10.22092/spj.2026.371268.1455چکیده
بهنژادگران گیاهی از مدل AMMI برای تجزیه و تحلیل دادههای آزمایشهای چندمحیطی و شناسایی الگوهای برهمکنش ژنوتیپ × محیط استفاده میکنند. شاخصهای مبتنی بر AMMI مانند میانگین وزنی قدر مطلق نمرات (WAAS) و میانگین وزنی قدر مطلق نمرات همراه با عملکرد (WAASY) ابزارهای مؤثری در ارزیابی و انتخاب ارقام برتر هستند، اما رویکرد کلاسیک AMMI در نمایش ناقابل اعتمادی و تفسیر آماری برهمکنشها محدودیتهایی دارد. در این پژوهش شش هیبرید امیدبخش ذرت به همراه سه شاهد تجاری (هیبریدهای کوشا، دهقان و طاها) در قالب طرح بلوکهای کامل تصادفی با سه تکرار در ایستگاههای تحقیقات کشاورزی کرج، مشهد، اصفهان، همدان، کرمان، مغان و شیراز در دو سال زراعی 1400 و 1402 ارزیابی شدند. عملکرد دانه هیبریدهای امیدبخش ذرت در ۱۴ محیط با استفاده از مدل بیزی AMMI و شاخصهای B-WAAS، B-WAASY و شاخص پایداری ماهالانوبیس (SM) تجزیه و تحلیل و با نتایج روش کلاسیک مقایسه شد. میانگین عملکرد دانه از 9/26تا 11/31تن در هکتار متغیر بود. هیبرید شماره ۱ (KE79017/5111×K1264/5-1) بیشترین عملکرد دانه را داشت و با هیبریدهای شماره ۳ (KE76009/311×B73) و ۹ (Taha=KE76009/311×K1264/5-1) تفاوت معنی دار نداشت. مدل بیزی 88/01درصد و مدل کلاسیک 74/10درصد از واریانس برهمکنش ژنوتیپ × محیط را توجیه کردند که بیانگر برآورد دقیقتر و تبیین قویتر در رویکرد بیزی است. شاخصهای بیزی B-WAAS و B-WAASY همراه با نمودار SMT هیبریدهای شماره ۱، ۳ و ۴ (KE77003/3×B73) را دارای عملکرد دانه و پایداری عملکرد مطلوب معرفی کردند که این یافته ها با نتایج شاخصهای کلاسیک WAAS و WAASY نیز همخوانی داشت. علاوه بر این، بایپلاتهای بیزی با استفاده از بازه چگالی بیشینه پسین (HPD) قابل اعتماد، امکان تفسیر دقیقتر اثر ژنوتیپ × محیط و تفکیک اثرمعنیدار از غیرمعنیدار را فراهم کردند، در حالی که بایپلات کلاسیک فاقد این قابلیت بود. در مجموع، رویکرد بیزی AMMI با ارائه اطلاعات آماری غنیتر و نمایش شفاف عدم قطعیت، روش قابل اعتمادتر و کارآمدتری نسبت به رویکرد کلاسیک بود. هیبریدهای شماره ۱ و ۳ به دلیل عملکرد دانه بالا و پایداری عملکرد مطلوب به عنوان گزینههای مناسبی برای استفاده در برنامههای بهنژادی و تولید هیبرید های تجاری ذرت شناسایی شدند.
