کارکرد دو وجهی فضای جنگ در ادبیات انقلاب اسلامی: خوانش موردی شعر بهروز سپیدنامه

نویسندگان

1 گروه زبان و ادبیات فارسی دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه آزاد اسلامی واحد ارومیه

2 گروه زبان و ادبیات فارسی دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی دانشگاه آزاد اسلامی واحد ارومیه

3 استادیار گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه آزاد اسلامی واحد ارومیه

doi
10.22103/jrl.2025.25154.3041
چکیده

این پژوهش، کارکرد دوگانۀ فضا در اشعار پایداری بهروز سپیدنامه را با تأکید بر مجموعه شعر «از زمین باران» بررسی‌کرده، و چگونگی بازنمایی فضا را به‌عنوان بستری دووجهی تحلیل‌می‌کند که هم واقعیت عینی جنگ (فضای فیزیکی) و هم تجربه‌های ذهنی و زیسته (فضای مجازی و اقلیمی) را دربرمی‌گیرد. این پژوهش با بهره‌گیری از نظریۀ تولید فضای هانری لوفِور (فضاهای دریافته، پنداشته و زیسته)؛ سه‌گانۀ فضایی ادوارد سوجا (با تمرکز بر مفهوم فضای سوم) و پدیدارشناسی گاستون باشلار (توپوآنالیز و فضاهای صمیمی) نشان‌می‌دهد که اشعار سپیدنامه به‌عنوان یک نمونه از اشعار پایداری اقلیمی (جغرافیای ایلام)، از یک‌سو میدان‌های نبرد دفاع مقدّس را با نشانه‌های ملموس و گفتمان رسمی پایداری بازتاب‌می‌دهند و از سوی دیگر، با پیوند به ادبیات اقلیمی؛ هویت بومی ایلام را از طریق طبیعت، خاطرات جمعی و تخیّل شاعرانه بازآفرینی‌می‌کنند. روش تحقیق، مبتنی بر تحلیل محتوای کیفی با رویکرد نشانه‌شناختی و پدیدارشناسانه است که لایه‌های معنایی و ایدئولوژیک متن را کاوش‌می‌کند و یافته‌ها نشان‌می‌دهد فضا در این اشعار، پدیده‌ای پویا و چندلایه است که واقعیت تلخ جنگ را با جهانی معنوی، بومی و استعاری تلفیق‌می‌کند و گفتمان پایداری را از روایتی حماسی به تجربه‌ای انسانی و محلّی تقلیل‌می‌دهد. این پژوهش با برجسته‌سازی کارکرد دوگانۀ فضا، به درک عمیق‌تری از تعامل ادبیات پایداری و اقلیمی در بازتولید هویت و معنا کمک‌می‌کند.