فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

در 398-399 ق / 1008-1009 م، ابن یونس مصری، زیج حاکمی کبیر را بر پایۀ رصدهای درازدامن خود و رصدهایی پرشمار از پیشینیان فراهم آورد. او در واکنش به نقدهای معاصران بر رصدهای یک‌تنۀ خود، جزئیاتی بسیار از رصدهای خود و دیگران را در اثبات اشکالات پرشمار زیج ممتحن مأمونی گواه آورد و همین یادکرد جزئیات، زیج او را از دیگر زیج‌های دورۀ اسلامی متمایز ساخت. شماری از این داده‌ها، به‌ویژه دربارۀ ماهانی، خاندان اماجور و احمد نهاوندی، یگانه منبع ما دربارۀ رصدهای این رصدگران به شمار می‌آید. از گزارش‌های ابن یونس می‌توان به نادرستی داستان‌هایی دربارۀ بهره‌مندی او از رصدخانه‌ای مجهز و دولتی بی‌گمان شد. گزارش وی دربارۀ زمین‌سنجی با دیگر گزارش‌های بازمانده در این باره تفاوت‌هایی شایان درنگ دارد. رصدهای دقیق ابن یونس از سیارات، تنظیم جدول‌هایی بسیار دقیق برای کواکب را در پی داشت. او گزارش‌هایی گاه یگانه دربارۀ مقادیر به دست آمده توسط خود و دیگر اخترشناسان برای وسط الشمس، سرعت حرکت ثانیۀ فلک ثوابت و جابه‌جایی اوج کواکب آورده‌است. ابن یونس برپایۀ همین داده‌ها به اشتباه چشم‌گیر بطلمیوس در رصد هنگام اعتدال‌ها پی برد. گزارش ابن یونس از رصدگران میل اعظم / کلّی (=میل دایرةالبروج) را می‌توان کهن‌ترین سیاهۀ شایان درنگ از این دست دانست. گزارش دقیق او از رصد 30 گرفت (به‌ویژه رصدهای خود ابن یونس) از میانۀ سدۀ 18 م در محاسبۀ شتاب سدگانی ماه سخت به کار آمد.در سراسر این جستار، برای تکمیل یا تصحیح گزارش‌های زیج حاکمی، گزارش‌های رصدی دانشوران دیگر، به‌ویژه ابوریحان بیرونی، به عنوان متون موازی، به‌کار رفته‌اند.