فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

بدیع‌الزمان جَزَرِی (سده ششم هجری/دوازدهم میلادی) در اثر برجسته خود با عنوان «الجامِعُ بَیْنَ الْعِلْمِ وَالْعَمَلِ النَّافِعِ فِی صِنَاعَةِ الْحِیَلِ»، مجموعه‌ای از سازوکارهای هیدرولیک و خودکار را ارائه کرده که همراه با دستورالعصل‌های دقیق کارگاهی است. این مقاله، با اتکا بر نسخه خطی توپکاپی و تحلیلی فنی-نسخه‌شناختی از تصاویر آن، نشان می‌دهد که سه ایده کارکردی بنیادین به صورتی نظام‌مند در سیستم‌های جَزَری جای گرفته‌اند: 1) تبدیل حرکت به‌واسطه میل‌لنگ–شاتون، 2) بازخورد ساده سطح/جریان از طریق شناور و ولو، 3) توالی‌سازی مکانیکی با بادامک و درامِ میخ‌دار، روش تحقیق ما شامل بازبینی دقیق توصیف‌های متنی، استخراج زنجیره‌های سینماتیکی و تحلیل تطبیقی با نمونه‌های تاریخی متأخر است. مطالعات موردی روی پمپ پیستونی دوطرفه، ساعت‌های آبی و دستگاه‌های نمایشی خودکار آشکار می‌سازد که متن جَزَری صرفاً فهرستی از «شگفتی‌ها» نیست، بلکه ارائه‌ای از منطق مکانیکی قابل تکثیر است. در نتیجه، رابطه بین اثر او و رباتیک و اتوماسیون معاصر، بیشتر مفهومی است تا اینکه تبارشناختی باشد. یعنی برخی اصول تبدیل، بازخورد و توالی‌سازی که در سامانه‌های معاصر نیز به‌کار می‌روند، در آثار او به‌نحوی مقدماتی و کارگاهی صورت‌بندی شده‌اند. این خوانش شکاف میان روایت‌های «حِیَلِ شگفت‌انگیز» و «مهندسی کارکردی» را پر می‌کند و چارچوبی برای گفت‌وگو میان تاریخ فناوری و مهندسی امروز فراهم می‌آورد.