نقشه‌یابی دانش مناطق پیراشهری: تحلیل شبکه‌ای مفاهیم و شناسایی جهت‌گیری‌های پژوهشی آینده

نویسندگان

1 دانشیار گروه جغرافیا و برنامه‌ریزی شهری، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه سیدجمال‌الدین اسدآبادی، اسدآباد، ایران.

doi
10.22034/jpusd.2025.535550.1355
چکیده

مسأله اصلی پژوهش حاضر، عدم درک ساختاریافته در مورد دانش پیراشهری و نبود شفافیت در خصوص خوشه­های مفهومی، روابط بین موضوع­ها و جهت­گیری­های پژوهشی آینده است. پژوهش حاضر به دنبال نقشه­یابی نظام­مند این دانش و شناخت جهت­گیری­های آینده آن است. این پژوهش ازلحاظ هدف کاربردی، ازنظر ماهیت، کیفی و از حیث روش مبتنی بر کتاب‌سنجی تحلیلی با رویکرد تحلیل شبکه است. جامعۀ آماری مشتمل بر منابع پایگاه اسکوپوس از سال 1987 تا 2025 می‌باشد(488 منبع).  براساس نتایج پژوهش، تحول مفهومی پیراشهری در هفت مرحله شامل 2010-1987؛ 2012-2010؛ 2014-2012؛ 2016-2014؛ 2018-2016؛ 2020-2018 و 2024-2020 بوده است. از سال­های 2020 روی مفاهیمی نظیر کربن، عرضۀ غذا، سیستم­های هوشمند، تقاضای اکسیژن بیوشیمیایی، بهره­وری انرژی، جنگل­های شهری، کشاورزی پیراشهری، داده­های باز، شهر هوشمند، کووید 19، مدیریت زمین، حق تصرف زمین، روش مدیریتی، روستایی، سیاست­گذاری مراقبت بهداشتی، طراحی شهری، ادراک، زمینۀ شهری، پراکنده­رویی شهری، آگاهی، اکوسیستم و خودکارآمدی تمرکز شده است. یافتۀ اصلی تحلیل هم­رخدادی واژگان، شناسایی 13 خوشۀ مفهومی و آشکار ساختن تنوع و گستردگی حوزۀ پیراشهری و همچنین تأکید فراوان بر مفاهیم برنامه­ریزی شهری، توسعۀ پایدار و اهمیت منطقۀ شهری است. تلفیق تحلیل هم­رخدادی و نقشۀ چگالی واژگان، ضمن شناسایی واژه­های پرتکرار، بیانگر آن است که حوزۀ پیراشهری در تعامل با مفاهیمی نظیر شهر هوشمند، کشاورزی پیراشهری، اکوسیستم شهری، مدیریت زمین و سلامت شهری در حال تحول و تکامل است. پی­آیند پژوهش حاضر مبتنی بر شناسایی زمینه­های نوظهور از قبیل کشاورزی شهری، هوشمندسازی شهری و پاسخ به بحران‌های نظیر کووید-19 است و شکاف­های دانشی در این حوزه به‌خصوص یکپارچه­سازی پیراشهری با سیاست­گذاری­های زمین، سلامت و داده­های باز را برجسته نموده است. این یافته­ها، طراحی پژوهش­های آینده با محوریت مناطق پیراشهری پایدار و تاب‌آور را هموار ساخته است.