ججیوتیشهشاستره: واکاوی خاستگاهها و سیر تحول اخترشناسی، تفأل و طالعبینی ودایی
نویسندگان
1 دانشجوی دکتری ادیان و عرفان، گروه ادیان و عرفان تطبیقی، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه تهران، ایران
2 گروه ادیان و عرفان تطبیقی، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه تهران، ایران
doi
10.22059/jihs.2025.393164.371824چکیده
جیوتیشَهشاستره، یکی از علوم مکمل وداها (ودانگه) است که سهم مهمی در تکوین سنتهای دینی و علمی هند داشته است. این پژوهش با روش تاریخی-تحلیلی، و با استناد به متون کلیدی همچون ودانگهجیوتیشه و سوریا سیدّهانته، و از طریق مقایسه با سنتهای بینالنهرینی-یونانی، سرچشمههای جیوتیشه را در هر سه حوزۀ نجوم ریاضی، تفأل آیینی و طالعبینی بررسی میکند و به این پرسش پاسخ میدهد که چرا بر خلاف بابل و یونان، طالعبینی نظاممند در هند با تأخیر پدید آمد و با وجود این وقفه، چگونه به جایگاهی محوری در نظام آموزشی و فرهنگی هند دست یافت؟ یافتههای پژوهش نشان میدهد که در دورۀ ودایی، جیوتیشه صرفاً به شناسایی 27 نکشتره (منازل ستارهای) و تعیین موقعیت ماه برای تفألهای آیینی محدود بود، حال آنکه سیارات در آن زمان ناشناخته باقی ماندند. محاسبات دقیق نجومی و طالعبینی تنها پس از آغاز دوران حماسی (قرون اول پیش و پس از میلاد) در جیوتیشه جذب میشود، یعنی زمانی که عرصۀ تاریخ و سرنوشت فردی برای نخستین بار نزد انسان هندی اهمیت مییابد. از این دوره، علم اخترشناسی به عنوان ابزاری برای پیشبینی رویدادهای فردی و جمعی، طب نجومی و تصمیمگیریهای حکومتی بهکار برده میشود. نکتۀ کلیدی آن است که این دانش، اگرچه ساختار نجومی و طالعبینانۀ خود را تا حد زیادی مدیون سنتهای یونانی-بینالنهرینی است، اما با زدودن نگرش خطی به زمان و تقدیرگرایی جزمی، محتوای آن را در چارچوب اندیشههای کرمه و تناسخ از نو تفسیر مینماید و هویتی منحصربهفرد پیدا میکند.
