رسالۀ ابن کشنۀ قمی در ردّ مواضعی از الکافی فی الحساب کرجی
نویسندگان
1 پژوهشکده تاریخ علم، دانشگاه تهران
2 خانه ریاضیات اصفهان
doi
10.22059/jihs.2025.401845.371838چکیده
محمد بن کشنۀ قمی ریاضیدان ایرانی سدۀ 4 و 5 هجری قمری است. رسالۀ عدة مسائل لابن کشنه فی الردّ علی مواضع من کتاب الکافی للکرجی، نقدی بر پنج باب از مباحث هندسی الکافی فی الحساب کرجی در بارۀ استخراج قوس از وتر، قطر دایرۀ محیطی در چندضلعیهای منتظم، مساحت بسیط کره، مساحت رُبع مسکون، مساحت بسیط مخروط، حجم کره و چگونگی سنجش ارتفاع زمین برای حفر نهر و قنات است که به براهین هندسی مبرهن شده است. نقدها عمدتاً ساختاری کاملاً هندسی دارند، اما در برخی نقدها، مانند مسألۀ دوم، ابن کشنه متعرض صورت کلی قضیهای شده است که کرجی در کتاب خود آورده بود. او با عرضۀ یک مثال نقض کلی بودنِ قضیۀ گفته شده را نقض میکند. در مسألۀ سوم او در بارۀ یک روش اندازهگیری نزد منجمان صحبت میکند و با یاد کردن از فصلی از باب سوم زیج جامع کوشیار، که در موضوع هیئت است، خطایی را در روش محاسبۀ او گوشزد میکند. در این نوشته درستی نقدهای او را، بر بخشهایی از مباحث هندسی الکافی فی الحساب کرجی از لحاظ ریاضی میآزماییم.
