فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

میل اعظم یا میل کلّی (برابر با میل دایرةالبروج) یکی از پارامترهای مهم نجومی است که در دورۀ اسلامی رصدهایی پرشمار برای اندازه‌گیری آن به انجام رسیده است. معتبرترین روش برای این کار از نظر دانشوران کهن، یافتن بیشینه و کمینۀ ارتفاع نیم‌روزی سالانۀ خورشید (با رصد ارتفاع نیم‌روزی خورشید در چند روز نزدیک به انقلاب تابستانی و زمستانی) و محاسبۀ نصف تفاضل این دو بود. رصدهایی پرشمار بدین شیوه انجام شده است. بیشتر این رصدها با ربعی خشتی و بزرگ مشهور به لِبْنَه، در شماری از موارد با حلقه‌های مدرج فلزی در اندازه‌های مختلف، و دست‌کم در دو مورد با سدسی بسیار بزرگ از خشت، مشهور به سدس فخری انجام شده‌است. شماری از اخترشناسان دورۀ اسلامی، همچون خجندی، میل را دارای روندی کاهشی می‌دانستند و شماری دیگر (بیشتر در اندلس) با پیروی از فرض نادرست نامور به «اقبال و ادبار فلک» تغییرات آن را نوسانی می‌پنداشتند. اما شماری نیز، همچون ابوریحان بیرونی و ابن شاطر تفاوت در نتایج رصدها را به خطای ابزارهای رصدی و رصدگر (به ویژه دربارۀ خجندی و ابوالفضل هروی) نسبت می‌دادند. از این رو بسیاری از اخترشناسان به مقدارهای متفاوت یافته‌شده برای میل اعظم اشاره کرده‌اند و بیرونی سیاهه‌ای کمابیش گاه‌نگارانه از رصدهای میل اعظم تا روزگار خود فراهم آورده است. جستار حاضر برای نخستین بار فهرستی تحلیلی و گاه‌نگارانه از این رصدها را با ملاحظاتی پرشمار دربارۀ برخی دقایق و نکات مرتبط با این رصدها عرضه می‌کند.