ابرهه، بازخوانی منابع سنتی بر پایۀ کتیبههای منسوب به وی
نویسندگان
1 استادیار گروه آموزشی علوم قرآن و حدیث دانشگاه خوارزمی، تهران، ایران
doi
10.22034/isqs.2026.52799.2436چکیده
ابرهه شناختهترین پادشاه حِمْیَر است که بیشتر با روایات لشکرکشیاش به مکه با هدف تخریب کعبه با لشکری فیلسوار مشهور است. این رویداد به «عام الفیل» شهرتیافته، طبق برخی روایات پیامبر اسلام(ص) در همینسال به دنیا آمدهاست و افزون بر مورخان مسلمان، مفسران قرآن ذیل سورۀ الفیل بدان پرداختهاند. با توجه به متأخربودن منابع اسلامی از دوران ابرهه و بهویژه «عام الفیل»، در تاریخیبودن این رویداد تردیدهایی در دوران معاصر بودهاست؛ ازجمله اینکه چگونه فیل آفریقایی میتوانسته مسیر حدود 800کیلومتری یمن به مکه را در بیابان خشک و سوزان بپیماید، یا چرا منابع غیراسلامی همدوره شهر مکه یا این رویداد مهم را یادنکردهاند. با وجود همۀ شبههها، ابرهه در منابع تاریخی همدورهاش نیز یادشده و در نتیجۀ کاوشهای باستانشناختی 10کتیبه منسوب به وی کشفشدهاند، که در این میان چهارکتیبه به دستور شخص پادشاه نوشتهشدهاند؛ بهگونهای که برای هیچ شخصیت دیگری در عربستان پیشااسلامی چنین منابع متنوع و دقیقی در دست نیست. مسألۀ پژوهش این است که حکومت ابرهه تا کجا را دربرمیگرفته، دیدگاههای دینیاش چه بوده، و آیا لشکرکشیاش به مکه تاریخیاست. برای پاسخ، پساز مرور منابع تاریخی همدوره، شواهد کتیبهشناختی و باستانشناختی بررسی میشوند و با ارائۀ مهمترین دادههای برآمده از این شواهد، زمینۀ بازخوانی منابع سنتی فراهم میشود.
