پایش افق معماری با پلان گرد در روستاهای اولیه دوره‌ نوسنگی در حوضه زاگرس مرکزی ایران

نویسندگان

1 گروه باستان‌شناسی، دانشکده حفاظت و مرمت، دانشگاه هنر اصفهان، اصفهان، ایران.

2 گروه باستان شناسی، دانشکده حفاظت و مرمت، دانشگاه هنر اسلامی تبریز، ایران

3 پژوهشگاه میراث فرهنگی کشور

4 گروه باستان‌شناسی، دانشکده حفاظت و مرمت، دانشگاه هنر اصفهان، اصفهان، ایران.

5 گروه باستان‌شناسی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه تهران، تهران، ایران

doi
10.22059/jrur.2025.386217.2005
چکیده

پلان گرد به‌عنوان مهم‌ترین مشخصة معماری گروه­های شکارچی-گردآورندة روستاهای اولیه (PPNA)، در خاور نزدیک، با هدف شناخت افق معماری گرد در حوضه­های لوانت، آناتولی و بین‌النهرین شمالی موضوع بسیاری از تحقیقات باستان­شناسی بوده است. اما زاگرس مرکزی به‌عنوان یکی از مهم‌ترین حوضه­های مطالعات نوسنگی، در این زمینه نادیده گرفته شده است. در این پژوهش به‌منظور درک اساسی­تر و جامع­تر از افق معماری با پلان گرد، وجود یا عدم وجود این نوع معماری در زاگرس مرکزی ایران، به‌عنوان  مسئلة اصلی این پژوهش موردمطالعه قرار خواهد گرفت. دو سؤال اساسی مطرح شده در این زمینه عبارت‌اند از:1-نخستین شواهد معماری در روستاهای دوره نوسنگی اولیه در زاگرس مرکزی ایران چگونه است؟2-اولین شواهد معماری روستا­های دوره نوسنگی اولیه در زاگرس مرکزی ایران در ارتباط با چه گونه­ای ­از اجتماعات انسانی بوده است؟ در این زمینه آثار معماری و شواهد زیستی مربوط به روستا­های فاز اولیة دورة نوسنگی در محوطه­های مهم نوسنگی زاگرس مرکزی ایران از جمله آسیاب، سراب، گنج­درّه، گوران، عبدالحسین، چیا سبز شرقی و کپرگاه، منابع پاسخ­گویی به سؤالات تحقیق ما را تشکیل خواهند داد. بر اساس نتایج این تحقیق، معماری با پلان گرد در روستاهای اولیه در زاگرس مرکزی ایران همانند حوضه­های مجاور، در دورة نوسنگی، در ارتباط با گروه‌های شکارچی-گردآورنده عمومیت داشته است، که در مرحلة بعدی دورة نوسنگی(گسترش و تکامل روستا­ها)، معماری با پلان راست­گوشه جایگزین آن شده است.