فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

چکیده گستردهمقدمه و اهداف: تعلیم و تربیت ارزش‎ها به‎مثابۀ یکی از گرایش‎هاى مهم و اساسى رشتۀ تعلیم و تربیت، در چند دهۀ اخیر در غرب و طی دو دهۀ اخیر در ایران جایگاه برجسته‎اى را در میان سایر گرایش‎هاى رایج در دانشگاه‎ها و مراکز علمی داخل و خارج کشور، به خود اختصاص داده است. این گرایش، در شکل عام آن از جمله پیش‎نیازهای زیربنایی بسیاری از گرایش‎های علوم تربیتی تلقی می‎شود و همچون سایر گرایش‎ها نیاز به رویکردی تخصصی دارد و درک اهمیت آن مقتضی تحصیلات، مطالعات و تحقیقات گسترده و عمیق در این زمینه به‎ویژه با نگاه تطبیقی است. بر این اساس، سه نفر از طلاب حوزۀ علمیۀ قم تحصیل کرده در دانشگاه مک‎گیل کانادا پس از فراغت از مقطع دکترای رشتۀ فلسفۀ تعلیم و تربیت با گرایش"فرهنگ و ارزش‎ها در تعلیم و تربیت[1]" و بازگشت به ایران، در بین سال‎های 1378-1380، در جایگاه اعضای هیئت علمی گروه علوم تربیتی مؤسسۀ آموزشی و پژوهشی امام خمینی، برای راه‎اندازی گرایش تعلیم و تربیت ارزش‎ها در مقطع ارشد و تدوین سرفصل دروس این گرایش اهتمام ورزیدند و با جدیت لازم تحقق این امر مهم را دنبال کردند. از آن پس، موسسۀ آموزشی و پژوهشی امام خمینی (ره) به منظور تکمیل نیروهای علمی و پوشش دادن زمینه‎های مختلف مباحث تعلیم و تربیت، یکی از دوره‎های تحصیلی خود در مقطع کارشناسی ارشد را به گرایش "تعلیم و تربیت ارزش‎ها" اختصاص داد و بر آن شد تا ضمن تعیین پنجاه و چهار واحد درسی مشتمل بر دروس مشترک، دروس حوزوی و دروس تخصصی، به انضمام چهار واحد پایان‎نامه، زمینه‎های تعمیق و گسترش اندیشۀ تعلیم و تربیت ارزش‎های اسلامی را فراهم آورد. یادآوری می‎شود این اولین بار است که تعلیم و تربیت ارزش‎ها به گنجایش یک گرایش ویژه توسط مؤسسۀ آموزشی و پژوهشی امام خمینی (ره) برگزار می‎شود و مؤسسه از میان تمامی مراکز دانشگاهی و حوزوی در این مورد پیشگام بوده است. هدف کلی پژوهش حاضر، بیان اهمیت و آشناسازی مخاطبان با مقاصد و نتایج برگزاری دوره‎های تعلیم و تربیت ارزش‎ها مبتنی بر فلسفۀ ارزش‎ها در مقاطع ارشد و دکتری است. بدیهی است دستیابی به هدف کلی فوق از طریق تربیت افرادی حاصل می شود که با فلسفۀ ارزش‎ها آشنایی کافی پیدا کرده باشند.بستگى به مبانى، اصول و رویکردهاى جارى در تعلیم و تربیت ارزش‎ها، با بهره بردارى از این گرایش مى‎توان بسیاری از ارزش‎ها را معرفى، تبیین، ترویج، فرهنگ‎سازى، جهانى‎سازى و درونى و نهادینه کرد. به مفاد تعلیم و تربیت ارزش‎ها این خود ارزش‎ها هستند که درمرتبۀ نخست موضوع محورى تعلیم و تربیت قرار مى‎گیرند. ارزش گذاری مبتنی بر فلسفۀ ارزش‎های اسلامی در ساحت‎های گوناگون اخلاقی، حقوقی، اجتماعی، سیاسی و اقتصادی، به‎طور ویژه و در منظومۀ اندیشۀ بشری به‎طور عام، جایگاه مهمی را به خود اختصاص داده است. ارزش‎ها در یک نگاه تابعی از باورها به شمار می‎روند و امری جدای از اصول مترتب بر مبانی نمی‎باشند.روش پژوهش: برای این مطالعه از رویکرد اکتشافی و روش گزارشی-توصیفی استفاده شده است. یافته‎ها بیانگر آن است که تعلیم و تربیت ارزش‎ها در ساحت‎های ارزش-پایه، با بیان چیستی، چگونگی و چرایی ارزش‎ها و با تکیه بر فلسفۀ ارزش‎ها، زمینه را برای پروراندن ارزش‎ها تا حد نهادینه‎سازی آنها در ذهن و روان کنشگران این ساحت‎ها فراهم می‎آورد. در این نوشتار گزارشی توصیفی از وضعیت تطور رشتۀ تعلیم و ارزش‎ها در حوزۀ علمیۀ قم ارائه گردیده است تا با امعان نظر کارشناسان مطالعات خرد و کلان ارزش‎ها در ساحت‎های گوناگون ارزش-پایه، مورد تجزیه و تحلیل قرار گیرد و دامنۀ بحث و بررسی در زمینۀ رشتۀ نوبنیاد تعلیم و تربیت ارزش‎ها گسترش یابد.یافته‎های پژوهش: هرچند بحث از ارزش‎ها، قدمتی به موازات مباحث اخلاقی، حقوقی، سیاسی، اقتصادی و... دارد، به شکل جدید آن و در قالب رشتۀ دانشگاهی تعلیم و تربیت ارزش‎ها به‎ویژه در دهه‎های اخیر در محافل علمی مغرب زمین مورد توجه قرار گرفته است و بسیاری از فعالیت‎های تربیتی کشورهای مختلف جهان براساس آن در حال شکل‎گیری است. رویگردانی از مقولۀ دین و حکمت در برخی از مراکز و نهادهای علمی و فرهنگی غرب و توجه جهشی به مقولۀ ارزش و نقش آن در قلمروهای مختلف علمی و فرهنگی اگرچه در مواردی به دلیل نارسایی و ناکارآمدی آموزه‎ها و شعایر دینی حاکم بر جوامع غربی ممکن است در جای خود امری مطلوب و حایز اهمیت تلقی گردد، لیکن به نظر می‎رسد دست‎کم متأثر از بی‎توجهی غرب به نقش و جایگاه دین ناب و حکمت راستین در زندگی انسان باشد که رفته رفته این دو عنصر کلیدی و حیاتی را از ساحت‎های دینی-اعتقادی و فرهنگی-اجتماعی در غرب نادیده انگاشت و یا به حاشیه راند و پیامدهای ناگواری را برای افراد و جوامع غربی به بار آورد. در نقطۀ مقابل، مطالعات اسلامی حوزۀ ارزش‎ها حکایت از آن دارد که قرآن و رهنمودهای معصومین (ع) به وجوه گوناگون راه شناخت ارزش‎ها و پایبندی به آنها در مقام نظر و عمل، همچنین نشانگان بازشناسی ارزش‎ها از ضد ارزش‎ها را تبیین می‎کنند تا انسان به آسانی و با اطمینان خاطر، بنا به اقتضای عقل و فطرت خویش ارزش‎ها را دریابد و نسبت به آنها از جنبۀ نظری و عملی وفادار و پایبند بماند.بحث و نتیجه‎گیری: بدون تردید، گرایش تعلیم و ارزش‎ها در میان سایر گرایش‎های زیرمجموعۀ فلسفۀ تعلیم و تربیت از اهمیت و جایگاه بسیار بالایی برخوردار می‎باشد. با این وصف، تحقیق حاضر نشان می‎دهد هنوز آنچنان که شایسته و بایستۀ چنین گرایش علمی است، چندان جایگاهی در ردیف درس‎ها و برنامه‎ها و طرح‎های آموزشی-پژوهشی حوزوی و دانشگاهی به آن اختصاص داده نشده است. با راه‎اندازی و تقویت گرایش تعلیم و تربیت ارزش‎ها بهتر می‎توان از باب نمونه نسبت به اهداف و راهکارهای شناسایی و ترویج و گسترش ارزش‎های اخلاقی، دینی، فرهنگی، اقتصادی، سیاسی و زیباشناختی در جامعه آگاهی یافت. بدین ترتیب، با بهره‎برداری از گرایش تعلیم و تربیت ارزش‎ها، بستگی به مبانی، اصول و رویکردهای جاری در تعلیم و تربیت ارزش‎ها، می‎توان بسیاری از ارزش‎ها را معرفی، تبیین، فرهنگ‎سازی، جهانی‎سازی و درونی و نهادینه کرد. به لحاظ نقش برجسته‎ای که برای تعلیم و تربیت ارزش‎ها در نظر گرفته می‎شود، می‎توان اذعان کرد که فلسفۀ ارزش‎ها برای سایر فلسفه‎های مضاف در قلمرو اخلاق، فرهنگ، اقتصاد، سیاست و... فلسفۀ پیشین به شمار رود. به عبارتی، مبانی و اصول فلسفۀ ارزش‎ها به‎مثابۀ پیش‎فرض‎های جاری برای سایر فلسفه‎های مضاف تلقی خواهد شد. به بیانی دیگر، فلسفۀ ارزش‎ها هویت بخش سایر فلسفه‎های مضاف خواهد بود و سایر فلسفه‎ها از فلسفۀ ارزش‎ها رنگ و رو خواهند پذیرفت؛ رنگ و روی الهی از فلسفۀ ارزش‎های اسلامی و یا رنگ و روی ماتریالیستی و سکولاریستی از فلسفۀ ارزش‎های غربی.تشکر و قدردانی: از مدیر مسئول، سردبیر، دبیر اجرایی و کلیۀ همکاران و متصدیان ارجمند فصلنامۀ وزین "تربیت اسلامی" بابت فراهم‎سازی زمینۀ مقتضی برای نشر این مقاله در آن فصلنامه کمال تقدیر و تشکر را تقدیم می‎دارم و برای همۀ آن بزرگوران از درگاه الهی آرزوی موفقیت روزافزون دارم.تعارض منافع: به دلیل تک نویسندۀ مسئول موردی ندارد.