فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

چکیده گستردهمقدمه و اهداف: هدف اصلی نهاد حوزوی و روحانیت، هدایت مردم براساس معارف دینی است. در این مسیر، تربیت اخلاقی به‌عنوان یکی از مهم‌ترین ابزارهای تحقق این هدف شناخته می‌شود. تربیت اخلاقی، علمی است که به دنبال پیاده‌سازی و عملی کردن آموزه‌های اخلاقی در زندگی افراد است (علیزاده، ۱۳۹۹). با توجه به نقش محوری این دانش در رسالت حوزه علمیه، بررسی سیر تحولات آن در طول یک سده اخیر، به‌ویژه در حوزه علمیه قم، ضروری به نظر می‌رسد. این مقاله با هدف پاسخ به این پرسش‌ها تدوین شده است: دانش تربیت اخلاقی در یک قرن گذشته چه تطوراتی را تجربه کرده است؟ عوامل مؤثر بر این تحولات کدام‌اند؟ و مهم‌ترین آثار و متون این حوزه در این دوره کدام است؟این پژوهش با تمرکز بر آثار مکتوب (کتاب و مقاله) منتشر شده توسط حوزویان یا مراکز حوزوی در قم، سیر تحولات را در دو دوره متمایز تحلیل می‌کند: دوره زمینه‌سازی (پیش از انقلاب اسلامی) و دوره شکوفایی (پس از انقلاب اسلامی). در دوره اول، با وجود تمرکز بر فقه و اصول، بنیادهای اولیه برای توسعه دانش اخلاق و تربیت اخلاقی توسط شخصیت‌هایی همچون میرزا جواد ملکی تبریزی، شیخ عباس قمی و امام خمینی (ره) فراهم شد. پس از پیروزی انقلاب اسلامی، حوزه وارد دوره جدیدی شد که با گسترش نهادهای پژوهشی و آموزشی، تخصصی شدن علوم اسلامی و افزایش چشمگیر تألیفات، به شکوفایی دانش تربیت اخلاقی انجامید.روش پژوهش: روش پژوهش در این مقاله، ترکیبی از تحلیل تاریخی و تحلیل محتوا است. در بخش تاریخی، تحولات نهادی و آموزشی حوزه علمیه قم در دو دوره پیش و پس از انقلاب اسلامی بررسی می‌شود تا بستر و زمینه‌های پیدایش و تطور دانش تربیت اخلاقی مشخص گردد. در بخش تحلیل محتوا، آثار شاخص و کلیدی نویسندگان حوزوی و مراکز پژوهشی وابسته به حوزه مورد بررسی دقیق قرار می‌گیرد. ملاک اصلی در شناسایی این آثار، هویت حوزوی نویسندگان و یا هویت حوزوی مراکز آموزشی و انتشارات است.یافته‌ها: یافته‌های این پژوهش نشان می‌دهد که دانش تربیت اخلاقی در حوزه علمیه قم، از یک مرحله زمینه‌سازی به مرحله شکوفایی تغییر یافته است.دوره زمینه‌سازی (پیش از انقلاب): در این دوره، دانش تربیت اخلاقی به صورت مستقل وجود نداشت و مباحث آن مندرج در دانش اخلاق کلی مطرح می‌شد. با این حال، سه شخصیت کلیدی نقش بسزایی در زمینه‌سازی برای آینده این دانش ایفا کردند:میرزا جواد ملکی تبریزی: ایشان با آثاری همچون «اسرار الصلاه» و «المراقبات»، به صورت ضمنی به مبانی و روش‌های تربیت اخلاقی، مانند مراقبه و توجه به اوقات پرداختند. نوآوری ایشان در تأکید بر تأثیر ایام و مناسبت‌های خاص بر تربیت سالک، قابل توجه است.شیخ عباس قمی: آثار ایشان مانند «سفینة البحار» و «مقامات العلیه» نمونه‌های مهمی از اخلاق روایی با رویکرد تربیتی هستند. شیوه چینش روایات و بیان حکایات برای تأثیرگذاری بر مخاطب، از نوآوری‌های ایشان محسوب می‌شود.امام خمینی (ره): ایشان با آثاری مانند «شرح چهل حدیث»، مباحث تربیت اخلاقی را با رویکردی عمیق و کاربردی مطرح کردند. تأکید بر جهاد با نفس و استفاده از روش دیالوگ درونی و همزادپنداری عالمانه برای نقد درونی مخاطب، از ویژگی‌های بارز آثار ایشان است.دوره شکوفایی (پس از انقلاب): پس از انقلاب اسلامی، دانش تربیت اخلاقی با ظهور عوامل زیر به یک حوزه مستقل و پویا تبدیل شد:تأثیر فضای اجتماعی-سیاسی: حضور حوزویان در مناصب مدیریتی و اجتماعی، نیاز به تولید محتوای کاربردی را افزایش داد.تخصص‌گرایی در علوم اسلامی: تأسیس رشته‌های تخصصی مانند «فلسفه اخلاق» و «تربیت اخلاقی» در مقاطع مختلف، زمینه را برای پژوهش‌های عمیق‌تر فراهم آورد.پیدایش نهادهای تخصصی: مراکز پژوهشی و آموزشی مانند مؤسسه آموزشی پژوهشی امام خمینی (ره)، پژوهشکده اخلاق و معنویت و پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، نقش مهمی در تولید آثار علمی در این زمینه ایفا کردند.براساس یافته‌های این پژوهش، مراکز حوزوی پس از انقلاب اسلامی نقش مهمی در تولید آثار علمی در زمینه تربیت اخلاقی ایفا کرده‌اند. مؤسسه آموزشی پژوهشی امام خمینی (ره) با بیش از ۷۰ اثر، در صدر این مراکز قرار دارد. پس از آن، پژوهشکده اخلاق و معنویت و گروه علوم تربیتی پژوهشگاه حوزه و دانشگاه هر کدام با بیش از ۲۵ و ۲۲ اثر، جایگاه بعدی را به خود اختصاص داده‌اند. گروه مدرسی اخلاق دانشگاه معارف اسلامی با بیش از ۲۲ اثر و جامعه المصطفی العالمیه با بیش از ۱۸ اثر نیز از دیگر مراکز فعال در این زمینه هستند. همچنین، مؤسسه آموزش عالی اخلاق و تربیت نیز با ۲۰ پایان‌نامه، به این مجموعه اضافه می‌شود.این آثار در موضوعات زیر قابل دسته‌بندی هستند:مبانی و کلیات: آثاری چون «تربیت اخلاقی» (محمد داودی) و «درآمدی بر تربیت اخلاقی در اسلام» (مقداد یالجن)، به تبیین فلسفه و چهارچوب نظری این دانش پرداختند. مقالاتی مانند «جایگاه قرب الهی در تربیت اخلاقی» (موسوی‌نسب و زینلی) و «کرامت انسانی زیربنای تربیت اخلاقی» (حاجی علیان و دیگران)، به مبانی و اصول این دانش از منظر اسلام می‌پردازند.مراحل تربیت: آثاری مانند مقاله «مراحل تربیت اسلامی» (سید علی حسین‌زاده) به بررسی مراحل رشد متربی و تناسب روش‌ها با ظرفیت او می‌پردازند.روش‌ها و راهبردها: آثاری مانند «روش‌های تربیت اخلاقی در المیزان» (فقیهی) و «طراحی الگوی دسته‌بندی روش‌های تربیت اخلاقی» (فقیهی)، روش‌های کاربردی این دانش را مورد تحلیل قرار داده‌اند.تربیت اخلاقی گروه‌های سنی: آثاری مانند «تربیت اخلاقی در دوره کودکی» (نجفی و پوریزدی) و «مراحل تربیت اخلاقی کودک با تأکید بر منابع اسلامی» (خیری و دیگران) بر روی گروه‌های سنی خاص تمرکز کرده‌اند.بحث و نتیجه‌گیری: این پژوهش نشان می‌دهد که تطور دانش تربیت اخلاقی در حوزه علمیه قم، یک سیر تدریجی و نظام‌مند را طی کرده است. در دوره پیش از انقلاب، با وجود عدم وجود یک رشته یا دانش مستقل، بنیان‌های نظری و عملی این حوزه توسط اساتید برجسته پی‌ریزی شد. این دوره، بیشتر بر "تهذیب عملی" و "روش‌های تربیتی فردی" تأکید داشت. با پیروزی انقلاب اسلامی، تحول ساختاری در حوزه و جامعه، زمینه را برای "نظام‌مند شدن" و "تخصصی شدن" دانش تربیت اخلاقی فراهم کرد.استقلال این دانش از اخلاق نظری و تأسیس نهادهای تخصصی، امکان تولید آثاری را فراهم آورد که به صورت متمرکز به مباحث مبانی، مراحل، روش‌ها و مسائل کاربردی تربیت اخلاقی پرداختند. این یافته‌ها نشان می‌دهد که حوزه علمیه قم با درک نیازهای جامعه، به سمت تولید علمی کاربردی و پاسخگو حرکت کرده است. با این حال، ضرورت ادامه این روند و توجه بیشتر به مسائل جدید جامعه، مانند تربیت اخلاقی در فضای مجازی و مسائل نوظهور اجتماعی، به‌عنوان چالش‌های آینده این دانش مطرح می‌شود. این پژوهش با ترسیم این سیر تاریخی، به شناخت ظرفیت‌های موجود و شناسایی خلأهای آینده در این دانش کمک می‌کند و راه را برای برنامه‌ریزی‌های آتی در حوزه علمیه هموار می‌سازد.