فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

یکی از مهم‌ترین موضوعات در نجوم دورۀ اسلامی قبله و قبله‌یابی بوده است. با توجه به اهمیت این موضوع دانشمندان این دوره با توصیف‌های هندسی و تعریف‌های ریاضی، روش‌های مختلف ریاضی، مثلثاتی و ترسیمی برای تعیین تقریبی یا دقیق جهت قبله عرضه ‌کردند. در بیشتر زیج‌های دورۀ اسلامی نیز به این موضوع پرداخته شده است. زیج‌ها آثار کاربردی نجوم دورۀ اسلامی هستند که عمدتاً شامل جدول‌های نجومی و توضیحاتی در بارۀ روش استفاده از آن‌ها می‌شوند. به طور معمول در کنار مطالب نجومی زیج‌ها، چندین روش برای تعیین جهت قبله عرضه می‌شد، یکی از رایج‌ترین آن‌ها، روشی مثلثاتی منسوب به روش زیج‌ها است. از دقیق‌ترین روش‌های تعیین جهت قبله، روش آنالما است. به آن دسته از روش‌های هندسۀ توصیفی که در آن مسألۀ سه بعدیِ سطح کره روی صفحه ترسیم و حل می‌شوند «آنالما» می‌گویند. منجمان دورۀ اسلامی با تعیین زاویۀ انحراف قبلۀ محلی روی کرۀ زمین و سپس کرۀ آسمان و تسطیح آن روی دایره، آنالما‌هایی به منظور یافتن جهت قبله عرضه کردند که در برخی از زیج‌ها نیز به آن پرداخته شده است. در زیج یمینی، دومین زیج فارسی شناخته‌شده از لحاظ قدمت، در کنار روش‌های معمول زیج‌ها برای تعیین قبله، دو آنالما هم آمده است. این مقاله پس از بررسی و ترسیم آنالماهای زیج یمینی، به مقایسۀ آن‌ها با آنالماهای موجود در آثار حبش حاسب و ابوریحان بیرونی می‌پردازد.