فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

در یک بازة زمانی حدود چهل ساله، منتهی به سال 1826 میلادی فرمول شیمیایی آب به‌صورت HO یعنی ترکیبی از یک اتم هیدروژن و یک اتم اکسیژن پذیرفته شده بود. برای ذکر مثال‌ها و طرح بحث در این مقاله به رسالة شیمی اثر دکتر خلیل أعلم الدوله، ارجاع داده شده است که در مدرسة نوبنیاد دارالفنون در ایران تدریس می‌شد و به تبعیت از باور علمی آن زمان، فرمول شیمیایی آب در آن به‌صورت HO معرفی شده است. پیش از دارالفنون، فرمولی برای آب مطرح نبود بلکه آب از منظر حکمت طبیعی، یکی از عناصر چهارگانه به شمار می‌رفت. امروزه فرمول شیمیایی آب H2O دانسته می‌شود. گرچه از نگاه حال محور به علم، می‌توان عجالتاً بر فرمول آب در رسالة مذکور، مهر «غلط» زد اما در مقالة حاضر، تلاش شده است تا از منظر فلسفة شیمی، نشان داده شود که چنین حکمی چه پیامدهایی در پی خواهد داشت. این که فرمول آب در یک مقطع تاریخی به‌صورت HO پذیرفته شده بود، یک تجربۀ تاریخی علم است که تأمل بیشتر در معنای غلط یا درست بودن یک گزارة علمی را برمی‌انگیزد، همچنان که اطمینان به نظریه و اعتماد تام به شواهد تجربی را به چالش می‌کشد؛ چرا که این گزارة غلط ذیل نظریه‌ای قرار داشت که اتفاقاً تا امروز پابرجاست و نیز مدت معناداری با شواهد تجربی ناسازگاری نشان نداده بود. در پایان، رویکرد مقاله برای تفسیر این رویداد تاریخی چنین است: در نظریه‌ای که آب را HO می‌دانست، علاوه بر گزارة مذکور، دست کم یک فرض غلط دیگر وجود داشت که این دو همدیگر را پوشانده و از محک آزمون و تجربه رهانیده بودند.