خاستگاه شمایلنگاری صورت فلکی برساوش در رسالۀ صور الکواکب عبدالرحمن صوفی (مطالعۀ موردی نسخۀ ۱۴۴ کتابخانۀ بادلیان آکسفورد)
نویسندگان
1 پردیس بین المللی کیش دانشگاه تهران
2 پردیس هنرهای زیبا، دانشکدۀ هنرهای تجسمی، دانشگاه تهران، تهران، ایران
3 پردیس هنرهای زیبا، دانشکدۀ هنرهای تجسمی، دانشگاه تهران
doi
10.22059/jihs.2022.339254.371669چکیده
کتاب صور الکواکب نوشتۀ عبدالرحمن صوفی یکی از مهمترین رسالههای علم نجوم دورۀ اسلامی است که در ادوار مختلف بارها توسط دانشمندان و علاقهمندان نسخهبرداری و تصویرسازی شده است. صور الکواکب نقش مؤثری در تاریخ علم نجوم داشته است و به شیوۀ بخش ستارگان ثابت کتاب مجسطی بطلمیوس، شامل فهرست گستردهای از ستارگان به صورت جدولهای دقیق برای ۴۸ صورت فلکی است. کهنترین نسخۀ به جامانده از این رساله با تاریخ سال 400 هجری، به شمارۀ ۱۴۴ در کتابخانۀ بادلیان آکسفورد نگهداری میشود و هدف این مقاله، بررسی معیارهای تصویرسازی صورت فلکی برساوش در این نسخه است. در این نوشتار تشابهات و اختلافهای تصویر صورت فلکی برساوش در نسخۀ مذکور با تصاویر کلاسیک یونانی و غربی مطابقت داده میشود تا پاسخی برای این پرسش بیابد که صوفی برای تصاویر صور فلکی (مطالعۀ موردی برساوش) از چه منابعی بهره برده است. یافتههای تحقیق نشان میدهد که تصویرسازی علمی جایگاه ستارگان در صورت فلکی برساوش بر اساس توصیفات جایگاه ستارگان صورت فلکی پرسئوس در مجسطی بطلمیوس بوده، اما از آنجا که صوفی مختصات ستارگان را دوباره رصد کرده بود، اختلافاتی با جدول مجسطی دارد. با مطابقت دادن فرم صورت فلکی برساوش با تصاویر کرههای یونانی و کلاسیک غربی مشخص میشود که در شیوۀ ترسیم نیز صوفی متفاوت عمل کرده است. از سوی دیگر آشکار شد که تصاویر صورت فلکی برساوش با توصیفات آیینهای کهن مریخ در متون مختلف شباهت دارد. این تحقیق با روش توصیفیـ تطبیقی انجام گرفته و با مطالعۀ موردی صورت فلکی برساوش در کهنترین نسخۀ صور الکواکب، با جمعآوری اطلاعات در بارۀ پیشینه و الگوهای مؤثر در شکلگیری فرمی و محتوایی این صورت فلکی در زمانها و مکانهای مختلف، به تحلیل و تطبیق اشتراکات و اختلافهای تصویری این صورت فلکی با نمونههای مشابه در متون و تصاویر شرق و غرب پرداخته است.
