تعیین خط نصفالنهار بر اساس کتاب منتهی الإدراک فی تقاسیم الأفلاک نوشتۀ عبدالجبار خرقی (سدۀ 6ق/12م)
نویسندگان
1 عضو هیأت علمی/پژوهشکده تاریخ علم/دانشگاه تهران
doi
10.22059/jihs.2021.327221.371644چکیده
نصفالنهار از دایرههای عظیمۀ مشهور است که هم روی کرۀ آسمانی و هم روی کرۀ زمین تصور میشود. روی کرۀ آسمانی حداکثر ارتفاع اجرام آسمانی در یک شبانهروزْ در مختصات مرجع افق نسبت به نصفالنهار سنجیده میشود و روی کرۀ زمین این دایره بهمنظور تعیین طول جغرافیاییِ یک موضع بهکار میرود، که به تعیین یک نصفالنهار مبدأ نیاز دارد. موضوع تعیین نصفالنهار مبدأ و اندازهگیری اختلاف طول جغرافیایی مواضع مختلف زمین نسبت به آن مربوط به جغرافیای ریاضی است و در آثار نجومی دورۀ اسلامی، کتابهای هیئت و زیجها، به آن اشاره میشده است. در رصد اجرام آسمانی روی نصفالنهار ابزار رصدی میبایست روی خط نصفالنهار موضعِ رصد قرار داده شود و از این رو تعیین خط نصفالنهار مقدم بر امر رصد است. به همین دلیل روش عملیِ بهدست آوردن خط نصفالنهار در آثار نجومی میآمده است. در آثار هیئت دورۀ اسلامی فصلی با عنوان «تعیین خط نصفالنهار» به بخش جغرافیای ریاضی افزوده شده است. بطلمیوس در مجسطی در بارۀ تعیین خط نصفالنهار سخنی نگفته است، پس میتوان این را نیز از افزودههای دانشمندان اسلامی به آثار نجومیشان بهحساب آورد. در بیشتر این آثار به روشهای عملی تعیین خط نصفالنهار اشاره میشده است که مشهورترین آنها «دایرۀ هندی» است. در این مقاله فصل «تعیین خط نصفالنهار» از کتاب منتهی الإدراک فی تقاسیم الأفلاک نوشتۀ عبدالجبار خرقی در سدۀ ششم هجری که یکی از نخستین آثار جامع هیئت است، معرفی و بررسی شده است. خرقی چهار روش برای تعیین خط نصفالنهار میآورد و ضمن توصیف این روشها در بارۀ دقت هر یک از آنها توضیح میدهد. تقریباً در هیچ اثر دیگری از سنت هیئت این تعداد روش و نیز بررسی این چنین نیامده است. این مقاله تلاش میکند در بارۀ منبع احتمالی این بخش از کتاب خرقی نیز شواهدی عرضه کند. این بخش از کتاب خرقی را با روشهای تعیین خط نصفالنهار در إفراد المقال فی أمر الظلال و قانون مسعودی بیرونی (درگذشته 440ق) مقایسه کردهایم و نتیجۀ این مقایسه نشان میدهد که بیرونی از منابع خرقی در نوشتن این مبحث بوده است.
