فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

از بحث برانگیزترین موضوعات هنر و معماری اسلامی، تأثیرپذیری نقش‌مایه‌ها و تزئینات هندسی به‌کار رفته در آن‌ها از روش‌های ترسیمی و مسائل مطرح شده در رساله‌های ریاضی است. به باور برخی از محققان نوعِ ترسیم و تداوم این نقش‌مایه‌ها در میان صنعت‌گران و معماران به شکل سینه به سینه بوده و ارتباطی با دستورالعمل‌هایِ موجود در رساله‌های ریاضی ندارد، در مقابل پاره‌ای دیگر بر این عقیده‌اند که هندسه‌نگاری‌های هنر و معماری وامدارِ مسائل ترسیمیِ رساله‌های ریاضی است. بررسی ساختار تزئینات مورد استناد هریک از این دو طیف مشخص می‌کند که این نقوش براساس دو ساختار کاملاً متفاوت ترسیم شده‌اند. هدف این پژوهش مطالعۀ این ساختارهای متفاوت و جستجوی ارتباط هریک از آن‌ها با رساله‌های ریاضی و تحولات آن‌هاست. بدین جهت پژوهش از یک سو به بررسی نقوشی پرداخته است که از دیگر تمدن‌ها به هنر اسلامی وارد شده و میان صنعت‌گران و معماران رواج یافته است، و از سوی دیگر مجموعه نقوشی در هنر اسلامی را مورد توجه قرار داده که در ساختاری جدید و مرتبط با رساله‌های ریاضی پدید آمده است. نقطۀ آغازین احتمالی ساختار نوع دوم که با رساله‌های ریاضی مرتبط به نظر می‌رسد تاریخ و جغرافیایی است که نخستین رساله‌های هندسی با موضوع ترسیم نقوش در آن شکل گرفته‌اند، زمانی در حدود قرن سوم هجری و ترجمۀ رساله‌های ریاضی با محتوای هندسۀ پرگاری. مسألۀ پژوهش جستجوی رابطۀ میان شکل‌گیری و گسترش رساله‌هایی با موضوع دانش هندسۀ پرگاری و انواع تزئینات هندسی در معماریِ سامرا، پایتخت خلافت اسلامی در قرن سوم هجری است. این پژوهش دارای محتوایی کیفی و بر پایۀ روش‌شناسی توصیفی تحلیلی و گردآوری اطلاعات از نوع کتابخانه‌ای است. نتایج پژوهش نشان می‌دهد که هم‌زمان با توجه به هندسۀ پرگاری در رساله‌های ریاضی شیوۀ ترسیم و نقوش حاصل از آن‌ها در هنر و معماریِ قرن سوم هجری به عنوان اسلوبی جدید از ترسیم نقش مورد توجه قرار گرفت و در کنار تزئینات ترسیم شده بر پایۀ ساختار قدیمی‌تر به‌کار گرفته شد. روندی که به موازات گسترش مسائلِ هندسۀ پرگاری در رساله‌های ریاضی سرانجام سبک هندسی موسوم به «گره» سلجوقی را در قرون چهارم و پنجم هجری پدید آورد.