واکاوی تاریخ ساخت لعاب قلیایی در متون دورۀ اسلامی
نویسندگان
1 دانشکده ادبیات و علوم انسانی/ دانشگاه تهران
2 پردیس دانشکده های فنی / دانشکده مهندسی متالورژی و مواد/ دانشگاه تهران
3 گروه باستان شناسی دانشگاه تهران
4 گروه آموزشی باستان شناسی و تاریخ/ دانشگاه نیشاپور
5 پژوهشگاه میراث فرهنگی
doi
10.22059/jihs.2021.325546.371640چکیده
ساخت لعاب یا مینا از فنونی است که به واسطۀ ارتباط آن با صِبغ یا رنگنشانی میتواند به عنوان بخشی از کیمیای دورۀ اسلامی مطرح شود. لعاب قلیایی یکی از انواع لعاب است که در ایران پیشینهای طولانی داشته و ساخت آن به وسیلۀ شخار طبق متون دورۀ اسلامی انجام میشده است. شخار، خاکستر گیاهان بوده و به سبب میزان بالای قلیا (سدیم و پتاسیم) به عنوان دگرگونساز در ساخت لعاب یا مینا عمل میکرده است. در این پژوهش سعی شد تا بر اساس متون مربوط به ساخت لعاب در دورۀ اسلامی لعابهای قلیایی مجدداً ساخته شوند. نتایج حاصل از بازسازی دستورالعملهای موجود در متون دورۀ اسلامی نشان داد که آن دستورالعملها برای ساخت لعاب کاملاً عملی هستند. اما دو نوع گیاهی که در متون برای ساخت لعاب آمدهاند گیاهان شورا و اُشنان هستند. در اینجا سعی شد تا با آنالیزهای XRD و ICP-MS به بررسی دقیقتر خواص گیاهان فوق در لعاب پرداخته شود. چنین آنالیزهایی میتوانند به یاری مطالعات تاریخ علم و فناوری آمده تا فناوری گذشته نه تنها بازسازی بلکه بازْزندهسازی و راستی آزمایی علمی شود. همچنین چنین آنالیزهایی میتوانند به بازخوانی یافتههای باستانی کمک کرده و یک رُکن جدید در مطالعات تاریخ علم برای پژوهشگران روشن سازند و آن رُکن مواد باستانی هستند که خود میتوانند مانند یک متن به یاری پژوهشگران تاریخ علم بشتابند.
