دو رساله در اسطرلاب از ابوریحان بیرونی
نویسندگان
1 پژوهشگر پست دکتری در پروژۀ آثار عربی و لاتین بطلمیوس، آکادمی علوم بایرن، مونیخ، آلمان
doi
10.22059/jihs.2021.316165.371611چکیده
در مقالۀ حاضر به معرفی و بررسی کتاب فی إخراج ما فی قوّة الأسطرلاب إلی الفعل و مقالة فی التطریق إلی استعمال فنون الأسطرلابات از ابوریحان محمد بن احمد بیرونی (362- ح 442ق) پرداختهایم. بیرونی در اثر نخست به کاربرد اسطرلابهای معیار و در دیگری، که فنیتر از رسالۀ اول است و برای مخاطبان با سطح علمی بالاتر نوشته شده، به کاربرد اسطرلابهای معیار و ساختار و کاربرد برخی اسطرلابهای غیر معیار پرداخته است. هر دو اثر شامل مطالب تاریخی و فنی متعددی هستند که در آثار دیگر با موضوع مشابه نیامدهاند. در این مقاله پس از اشارهای گذرا به سرگذشت بیرونی، مطالبی در بارۀ تسطیح گنجنگاشتی به عنوان اصول طراحی اسطرلاب آوردهایم و پس از آن تفاوت ساختاری اسطرلابهای معیار و غیر معیار (شامل اسطرلابهای مرکب) را، با اشاره به اسطرلابهای غیر معیاری که بیرونی در تطریق به آنها پرداخته است، شرح دادهایم. در ادامه، ضمن اشاره به مهمترین موضوعاتی که در رسالهها آمده است، این دو رساله را بهاجمال معرفی کردهایم. در بخش بعدی مقاله، «اسطرلاب هلالی» را بر اساس توضیحات بیرونی در تطریق بازسازی کردهایم. اسطرلاب هلالی یکی از اسطرلابهای غیر معیار است که به جز تطریق و کتاب فی عمل الأسطرلاب سجزی (که شامل مطالبی بسیار مختصر در بارۀ ساختار این اسطرلاب است) در هیچ رسالۀ اسطرلاب دیگری به آن پرداخته نشده است. سپس به تشریح مطالبی پرداختهایم که بیرونی در تطریق دربارۀ «اسطرلاب زورقی» آورده است. اسطرلاب زورقی نیز نمونهای دیگر از اسطرلاب های غیر معیار است که بر خلاف اسطرلابهای معیار، تصویر دایرة البروج بر آن ثابت است، و به جای عنکبوت شامل قطعهای به شکل قایق است که نقش افق متحرک را ایفا میکند. در ادامه به شواهدی که بیرونی را مؤلف دو رسالۀ مذکور نشان میدهند، تاریخ تألیف رسالهها، ویژگیهای متنی و نسخههای موجود از آنها پرداختهایم. در پایان مقاله، جایگاه دو رسالۀ مذکور در مقایسه با آثار دیگر بیرونی در اسطرلاب را بررسی کردهایم.
