فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

انقلاب‌ها در بسترهای متفاوت اجتماعی شکل‌می‌گیرند و عواملی متعدد در آن نقش‌دارند. عامل اجتماعی «دین» در وقوع انقلاب‌ها نقشی مهم ایفامی‌کند به‌گونه‌ای‌که ادبیات سیاسی مربوط به نظریه‌پردازی (تئوری‌پردازی) انقلاب‌ها را گسترش‌داده‌است. از نیمه دوم قرن بیستم تاکنون، جهان اسلام متشکل از کشورهای عربی، شاهد بروز جنبش‌ها اسلام‌گرایانه است که به‌صورت دومینویی، بیشتر کشورهای اسلامی را فراگرفته‌است. یکی از مسائل  چالشی مرتبط با جنبش‌های انقلابی جهان عرب که محققان به آن توجه‌داشته‌اند، نقش دین و جریان‌های دینی در این جنبش‌هاست؛ دراین‌باره، دو دیدگاه متفاوت با عناوین «بیداری اسلامی» با رویکرد دینی و «بهار عربی» با رویکرد غیردینی در باب تحول‌های مربوط به کشور‌های عربی، مطرح است. پرسش اصلی تحقیق حاضر، این است که «نقش دین در روند شکل‌گیری جنبش‌های 2011 عربی چگونه بوده‌است؟ و در مقایسه با سایر جریان‌های غیر‌دینی در تحولات جهان عرب چه نقشی‌داشته‌است؟»؛ لذا برای بررسی نقش دین در جنبش‌های انقلابی عربی (مطالعه موردی: مصر و لیبی)، جایگاه آن در قالب یک دستگاه مفهومی متشکل از ایدئولوژی، رهبری و سازمان‌دهی را بررسی‌می‌کنیم؛ لذا این تحقیق با روش توصیفی- تطبیقی انجام‌گرفته‌است. براساس یافته‌های این پژوهش به‌نتیجه‌رسیدیم که به دلیل بستر خاص اجتماعی- فرهنگی جوامع عربی، حضور دین و اسلام‌گرایان با مشی دموکراتیک را نمی‌‌توان در وقوع جنبش‌های عربی انکار‌کرد و می‌توان به‌جرئت گفت که دین به‌عنوان یک عامل دست‌کم درجه دو(حداقل ثانوی) در کنار سایر جریان‌های غیردینی به‌طورمهم نقش‌داشته‌است؛ درواقع این نشانه‌ها سیاست «ما‌بعد اسلام‌گرایی» را در‌خود دارند. سیاستی که درپی تلفیق آزادی با مذهب است و می‌کوشد دولتی دموکراتیک را با جامعه‌ای مذهبی توأمان‌کند و زمینه‌های افراطی‌گرایی را ازمیان‌ببرد که این امر، در تحولات و صبغه دموکراسی‌خواهی و تغییرهای مدرن جوامع عربی ریشه‌دارد.