پیشران‌های مؤثر بر مشارکت جوامع محلی در طرح جنگلداری اجتماعی مانگرو(مورد مطالعه: جزیرۀ قشم)

نویسندگان

1 دانشگاه فردوسی مشهد

2

3 دانشگاه آزاد اسلامی

doi
10.22034/ijf.2025.504059.2040
چکیده

مقدمه: به حرکت درآوردن چرخ‌های توسعۀ پایدار در عرصه‌های محیط ‌زیستی از جمله جنگل‌های مانگرو نیازمند مدیریت اجتماع‌محور است. هدف این پژوهش، بررسی پیشران‌های مؤثر بر مشارکت جوامع محلی در طرح جنگلداری اجتماعی مانگرو است. مواد و روش : محدودۀ این تحقیق، سه روستای سهیلی، طبل و هفت‌رنگو در جزیرۀ قشم است. جامعۀ آماری شامل مشاغل صیادی، گردشگری و کار در اسکله بود که 211 نفر از آنها به‌صورت تصادفی به‌عنوان نمونه انتخاب شدند. پرسشنامه، ابزار سنجش تحقیق حاضر بود. پرسش‌ها به‌صورت طیف پنج‌گزینه‌ای لیکرت از خیلی ‌کم (1) تا خیلی ‌زیاد (5) بودند. روایی پرسشنامه بر اساس دیدگاه استادان دانشگاه و کارشناس فنی ادارۀ کل منابع ‌طبیعی هرمزگان تأیید شد. مقدار آلفای کرونباخ به‌منظور برآورد پایایی پرسشنامه برای «تمایل به مشارکت»، «عوامل اقتصادی»، «اجتماعی»، «زیست‌محیطی»، «دانش زیست‌محیطی» و «ارزش زیست‌محیطی درک‌شده» به‌ترتیب 92/0، 90/0، 86/0، 92/0، 85/0 و 89/0 محاسبه شد. برای تحلیل داده‌های پژوهش از نرم‌افزار SPSS نسخه 25 استفاده شد. در بخش آمار توصیفی از میانگین و انحراف معیار استفاده شد. برای بررسی عوامل تعیین‌کننده تمایل به مشارکت در طرح جنگلداری اجتماعی مانگرو از رگرسیون گام به گام بهره گرفته شد. برای بررسی اثرهای مستقیم و غیرمستقیم متغیرهای مستقل بر متغیر وابسته از مدل علّی تحلیل ‌مسیر استفاده شد. یافته‌ها: شرکت‌کنندگان میانگین امتیاز تمایل به مشارکت مرتبط با طرح جنگلداری اجتماعی مانگرو را 18/3 (انحراف معیار= 067/1) گزارش کردند . همچنین نتایج نشان داد که عامل اقتصادی، قوی‌ترین پیش‌بینی‌کنندۀ تمایل به مشارکت جامعه در طرح جنگلداری اجتماعی مانگرو بود (000/0 p = و 444/0 β = ). ارزش زیست‌محیطی درک‌شده، دومین عامل برای پیش‌بینی تمایل به مشارکت (000/0 p = و 388/0 β = ) و عوامل اجتماعی سومین عامل پیش‌بینی‌کننده برای متغیر وابسته بود (000/0 p= و 381/0 β = ) . بر طبق مدل علّی تحقیق، بیشترین اثر مستقیم بر تمایل به مشارکت مربوط به شاخص «اقتصادی» و بیشترین اثر غیرمستقیم و بیشترین اثر کل مربوط به شاخص «ارزش زیست‌محیطی درک‌شده» بود . بحث: در بین متغیرهای تحت بررسی، شاخص اقتصادی قوی‌ترین پیش‌بینی‌کنندۀ مشارکت بود و بیشترین اثر مستقیم را هم بر تمایل به مشارکت افراد در طرح جنگلداری اجتماعی مانگرو داشت. به‌دلیل انتظارات جوامع محلی از تأثیرگذاری اقتصادی این طرح‌ها بر معیشت آنها و به‌منظور کارآمدی طرح جنگلداری اجتماعی مانگرو باید بُعد اقتصادی طرح بیشتر مورد توجه برنامه‌ریزان و تصمیم‌گیرنده‌ها قرار بگیرد. بنابراین با برنامه‌ریزی منسجم و نظارت مستمر بر اجرای طرح جنگلداری اجتماعی مانگرو می‌توان بستر را برای بهبود وضعیت اقتصادی و در نتیجۀ آن تمایل به مشارکت بیشتر جوامع محلی فراهم کرد. نتیجه‌گیری: با توجه به نتایج پژوهش، جنگلداری اجتماعی مانگرو با تأکید بر اجتماعی بودن آن زمانی مفهوم واقعی خود را یدک می‌کشد که افراد محلی به‌طور فعالانه و در راستای توسعۀ پایدار گام بردارند. دستیابی به توسعۀ پایدار با حرکت در کانال اقتصادی و اقتصادمحور کردن طرح‌ها امکان‌پذیر است.