سازگاری‌های ساختاری بادام کوهی(Prunus argentea(Lam.)Rehder)در پاسخ به چرای دام در جنگل‌های نیمه‌خشک زاگرس: شواهدی از تغییرات ریزساختاری روزنه و کرک برگ

نویسندگان

1 پژوهشکده آمار

2 دانشگاه بین المللی امام خمینی

3

doi
10.22034/ijf.2026.547734.2073
چکیده

مقدمه: جنگل ‌ های غرب ایران از جمله اکوسیستم ‌ های طبیعی هستند که تجدید حیاتشان بر اثر دخالت عوامل غیرطبیعی و انسانی دچار اختلال شده است. چرای دام از مهم‌ترین عوامل تخریب پوشش گیاهی و تغییر ویژگی‌های ریخت‌شناسی گیاهان به شمار می‌رود. این تنش زیستی می‌تواند از طریق آسیب به اندام‌های فتوسنتزی، کاهش رشد و تغییر ساختار برگ، توان رقابتی گیاه را تحت تأثیر قرار دهد. این پژوهش با هدف بررسی اثر چرای دام بر صفات آناتومیکی روزنه و کرک برگ گونۀ درختچه‌ای بادام کوهی ( Prunus argentea (Lam.) Rehder ) انجام گرفت. با توجه به کمبود اطلاعات و بررسی‌های آزمایشگاهی دربارۀ ویژگی‌های ریزساختاری برگ گونۀ مدنظر به شرایط محیطی، نتایج پژوهش حاضر نشان داد که چرای دام با تغییر ساختار میکروسکوپی برگ، الگوهای متفاوتی از پاسخ‌های تطبیقی را ایجاد می ‌ کند که می‌تواند بازتابی از راهبردهای متفاوت این گونه در مواجهه با تنش باشد. همچنین می‌توان پی برد که کدام ویژگی برگ تغییرپذیری بیشتری در اثر تأثیر تنش چرا خواهد داشت. از نتایج این پژوهش می‌توان در مدیریت بهتر جنگل‌ها و حفظ درختان دارای ارزش غذایی زیاد بهره گرفت. مواد و روش‌ها: در هر یک از دو منطقۀ بررسی‌شده در اطراف شهر ایلام (درۀ ارغوان و چغاسبز) از گونۀ درختی بادام کوهی که در معرض چرای مداوم دام در طی سال قرار داشتند، سه پایه به‌صورت تصادفی (در مجموع شش پایه) انتخاب شد. نمونه‌برداری از برگ‌ها در هر پایه در جهت شیب غالب منطقه صورت گرفت. به‌طور کلی، از هر گونه و در هر منطقه، شش نمونه (سه پایه × دو سطح ارتفاعی شاخه) جمع‌آوری شد. از هر نمونه درخت، ۱۰ برگ از شاخه‌های پایینی (در معرض چرای دام) و ۱۰ برگ از شاخه‌های بالایی (خارج از دسترس دام) به‌صورت تصادفی جمع‌آوری شد. برای مشاهدۀ بهتر روزنه‌ها و کرک‌ها، رنگدانه‌های فتوسنتزی از سطح زیرین برگ‌ها حذف شدند و در نهایت بعد از رنگ‌آمیزی و تهیۀ مقاطع میکروسکوپی، با استفاده از دوربین مجهز به نرم‌افزار، 11 ویژگی آناتومیکی مربوط به روزنه، کرک و تراکم رگبرگ اندازه‌گیری شد. این اندازه ‌ گیری‌ها برای صحت‌سنجی و اطمینان از دقت با تکرار زیاد انجام گرفت. نتایج: چرای دام تغییرات معنی‌داری در اغلب ویژگی‌ها برگ ایجاد کرد، به‌طوری که میانگین طول و عرض روزنه، طول منفذ روزنه، تراکم روزنه، شاخص منفذ روزنه در شرایط چراشده به‌طور معنی‌داری کاسته شد، اما ابعاد کرک (طول، عرض و تراکم) در شرایط چراشده افزایش زیادی نشان داد. تحلیل مؤلفه‌های اصلی نشان داد که صفاتی مانند تراکم روزنه و شاخص منفذ روزنه بیشترین اثر را در تفکیک نمونه‌های چرانشده داشتند، درحالی ‌ که تراکم رگبرگ و عرض کرک در شرایط چراشده تأثیر بیشتری داشتند. همچنین پلاستیسیتۀ قوی‌تری در ویژگی‌های کرک برگ گونۀ بادام کوهی مشاهده شد. نتیجه‌گیری: چرای دام بر همۀ ویژگی‌های آناتومیکی روزنه و کرک برگ تأثیر معنی‌دار داشت و سبب تغییر در اندازه و تعداد ویژگی‌های بررسی‌شده شد. پلاستیسیتۀ زیاد صفات بررسی‌شده به‌ویژه کرک‌ها، نمایانگر سازگاری زیاد گیاه در مقابل تنش واردشده و تغییر شرایط محیطی است. بنابراین می‌توان نتیجه گرفت که تغییر ویژگی‌های آناتومیکی برگ بر کارایی و عملکرد گیاه تأثیر می‌گذارد و از مقدار تولید آن می‌کاهد.