اثر پوشش تاغ بر شوری، کیفیت و فعالیت زیستی خاک در اکوسیستم‌های بیابانی

نویسندگان

1 دانشگاه آیت الله العظمی بروجردی

2 دانشگاه اصفهان

3 دانشگاه مازندران

4 جامعه المصطفی العالمیه

doi
10.22034/ijf.2026.515700.2050
چکیده

مقدمه: پوشش گیاهی در مناطق بیابانی، با وجود ظاهر ساده، دارای روابط پیچیده با یکدیگر و با اکوسیستم اطراف خود هستند. با پژوهش دربارۀ رابطۀ خاک و گیاهان، می‌توان خصوصیات هر یک را شناخت و از این دانش برای مدیریت صحیح بر اساس اصول اکولوژیکی بهره برد. این پژوهش با هدف بررسی خصوصیات خاک در جنگل‌های مناطق خشک و تأثیر درختچه‌های تاغ بر این خصوصیات انجام گرفته است تا گامی در زمینۀ مدیریت بهینۀ این اکوسیستم‌ها برداشته شود. مواد و روش‌ها: این بررسی در یک قطعه نمونۀ دائمی به وسعت یک هکتار (100 × 100 متر) اجرا شد. در این قطعه نمونه 15 نمونه خاک از عمق صفر تا 15 سانتی‌متر از زیرآشکوب تاغ و 15 نمونه خاک از منطقۀ شاهد (بدون پوشش) به‌صورت تصادفی برداشت شد. بلافاصله پس از نمونه‌برداری، بخشی از نمونه‌های خاک در کیسه‌های پلاستیکی (برای آزمایش‌های فیزیکی و شیمیایی) و بخش دیگر در شرایط سرد (4 درجۀ سانتی‌گراد برای آزمایش‌های زیستی) نگهداری شد و برای تجزیه‌وتحلیل بعدی به آزمایشگاه انتقال یافت. برای سنجش ویژگی‌های فیزیکی و شیمیایی، نمونه‌های خاک پس از هواخشک شدن، از الک 2 میلی‌متری عبور داده شده و در دمای محیط برای اعمال روش‌های لازم نگهداری شد. تجزیه‌وتحلیل نتایج با استفاده از آزمون t مستقل انجام گرفت. یافته‌ها: در بیشتر ویژگی‌های خاک، افزایش چشمگیری در خاک زیرآشکوب درخت تاغ نسبت به شاهد مشاهده شد. به‌طوری‌ که مقدار شوری خاک زیرآشکوب درختچۀ تاغ 11 دسی زیمنس بر متر بود که دوبرابر شاهد است. مقدار مادۀ آلی، فسفر، پتاسیم، روی، منگنز و منیزیم در زیرآشکوب تاغ به ترتیب 34/0 درصد، 6/5، 469، 36/0، 64/3 میلی‌گرم بر کیلوگرم بود که حدود دو برابر شاهد بود. اما آهک و کلسیم اختلاف معنی‌داری نداشت. تنفس پایه خاک زیر تاج‌پوشش تاغ‌ها به‌طور معنی‌داری بیشتر از شاهد بود و به ترتیب مقادیر 34/1 و 49/0 میلی‌گرم CO ₂ در هر گرم خاک در روز برآورد شد خاک زیرآشکوب درختچه‌ها بالاترین پتانسیل نیتریفیکاسیون (66/31 میکروگرم در هر گرم خاک) را نشان داد که تقریباً دو برابر خاک شاهد (66/16 میکروگرم بر گرم) بود. در تنفس القایی تفاوت معنی‌داری مشاهده نشد و به‌طور متوسط 7/20 میلی‌گرم CO ₂ در هر گرم خاک در روز برای هر دو منطقه اندازه‌گیری شد. کربن زیست‌تودۀ میکروبی نیز تغییر معنی‌داری نشان نداد، اگرچه در شاهد (77/1 میلی‌گرم بر گرم) کمی بیشتر از خاک زیرآشکوب درختچه‌ها (49/1 میلی‌گرم بر گرم) بود. نتیجه‌گیری: با توجه به تأثیر مثبت درختچۀ تاغ بر عناصر مغذی و افزایش مادۀ آلی خاک و همچنین افزایش شاخص‌های تنوع زیستی رویشگاه که در طولانی‌مدت موجب حفاظت و بهبود ساختمان خاک و سطوح بیابانی می‌شود و از طرفی توانایی سازگاری و مقاومت مطلوب این درختچه با شرایط آب‌وهوایی خشک و شکنندۀ مناطق خشک و بیابانی، حفظ و احیای این گونۀ بومی باارزش بسیار حیاتی است. توسعۀ برنامه‌های احیا و استفاده از گونه‌های متناسب با شرایط بیابانی می‌تواند راه‌حلی مؤثر برای بهبود کیفیت خاک و افزایش پوشش گیاهی در این مناطق ارائه دهد.