فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

سابقه و هدف: در سال‌های اخیر، کیفیت آب‌های سطحی به‌دلیل آلودگی ناشی از منابع مختلف مانند رواناب‌های کشاورزی، پساب‌های صنعتی و فاضلاب‌های شهرنشینی رو‌به وخامت گذاشته است. این عوامل می‌توانند کیفیت آب را تغییر داده و معیشت جوامع و محیط‌زیست را تحت تأثیر قرار دهند. ارزیابی کیفیت آب‌های سطحی برای اهداف کشاورزی و آبیاری، تضمین ایمنی محصولات، اکوسیستم‌ها و سلامت انسان بسیار مهم است. استفاده از آب نامناسب برای کشاورزی می‌تواند منجر به شوری خاک، تخریب اکوسیستم و بیابان‌زایی و وقوع رخدادهای گردوغباری شود. بنابراین، مشارکت ذی‌نفعان و مداخلات سیاستی برای اجرای مقررات و بهترین شیوه‌ها برای حفاظت از کیفیت آب‌های سطحی ضروریست.مواد و روش‌ها: حوزه ‌آبخیز هامون‌هیرمند با مساحت 6/33589 کیلومتر‌مربع، در جنوب‌شرق کشور واقع شده است. این حوزه بسته از‌نظر منابع آبی از اهمیت بالایی برخوردار است و با چالش‌هایی مانند کمبود آب، آلودگی و تهدیدات ناشی از تغییرات آب‌و‌هوایی روبه‌رو است. برای بهبود مدیریت آب، محافظت از این اکوسیستم منحصر‌به‌فرد و تضمین امنیت غذایی، تلاش‌هایی در حال انجام است. این مطالعه بر پایش کیفیت آب‌های سطحی در این حوزه آبخیز با تمرکز بر شیوه‌های پایدار کشاورزی، با هدف حفاظت از اکوسیستم، جلوگیری از بیابان‌زایی و وقوع رخدادهای گردوغبار تحت تأثیر فعالیت‌های انسانی متمرکز شده است. برای این منظور، این مطالعه به بررسی کیفیت شیمیایی آب سطحی حوزه ‌آبخیز هامون‌هیرمند در 10 ایستگاه آب‌سنجی دارای آمار و اطلاعات کمی (دبی) و کیفی (پارامترهای فیزیکوشیمیایی) طی سال‌های 1976 تا 2016 می‌پردازد. برای ارزیابی کمیت و کیفیت آب پارامترهایی مانند دبی، مقادیر هدایت‌الکتریکی، مجموع‌ (کلسیم، منیزیم، سدیم و پتاسیم)، آنیون‌ها (کلر، سولفات و کربنات)، درصد سدیم، نسبت جذب سدیم و سختی کل آب بررسی شد. درنهایت برای بررسی خصوصیات هیدروشیمیایی آب از نمودار پایپر و برای بررسی کیفیت آن برای مصارف آبیاری و کشاورزی از نمودار Wilcox استفاده شد. در این پژوهش، با بهره‌گیری از داده‌های 26 ساله دو ایستگاه هواشناسی زابل و زهک، وقایع گردوغبار، شناسایی بادهای مولد آنها و ارتباط بین گردوغبار و شوری آب بررسی شده و برای ترسیم گل‌غبار رخدادهای گردوغبار از نرم‌افزارWRPlot View.8.0.2 استفاده شده است.نتایج و یافته‌ها: مطالعه بر روی آب‌های سطحی هامون نشان داد، شوری EC) و TDS) در ایستگاه‌ها متفاوت است. یون‌های غالب سدیم، منیزیم، کلرید و سولفات هستند. غلظت یون‌ها در طول زمان افزایش یافته که به عوامل زمین‌شناسی، هیدرولوژی و اقلیم منطقه نسبت داده می‌شود. شوری در بیشتر ایستگاه‌ها به‌جز دو ایستگاه پل‌شیله و لار پایین و در حد مجاز است، اما روند افزایشی دارد. خشک‌سالی‌های 1998-2008 و 2011-2010 با افزایش شوری همراه بودند. EC و TDS با یکدیگر رابطه مستقیم و با دبی آب رابطه معکوس دارند. بیشترین مقادیر شوری در ماه‌های گرم و کمترین دبی در همان زمان‌ها مشاهده شد. در بالادست حوزه کیفیت آب عمدتاً «کمی شور تا شور» بوده و برای فعالیت‌های آبیاری و کشاورزی مناسب است، درحالی‌که در پایین‌دست حوزه ‌آبخیز آب دارای کیفیت «بسیار شور» بوده و بیشتر در رده C4-S4 و C4-S3 قرار داشته که برای آبیاری و کشاورزی نامناسب بوده و بر غلظت املاح آن به‌ویژه آنیون سولفات و کلر و کاتیون سدیم افزوده می‌شود. کیفیت آب رودخانه هیرمند در محل چاه‌‌نیمه‌ها کاهش می‌یابد که احتمالاً ناشی از فعالیت‌های آبیاری، کشاورزی و آبزی‌پروری، تبخیر بالا و ورود ذرات معلق به آب چاه‌نیمه‌ها است. مطالعه گردوغبار در مناطق زهک و زابل نشان داده است، افزایش قابل‌توجه وقایع گردوغبار در سال‌های خاصی به عوامل مختلفی از‌جمله موقعیت جغرافیایی، تغییرات اقلیمی، کاربری زمین و شوری آب مرتبط است. هرچند شوری آب در منطقه زهک نقش مهمتری دارد، اما در منطقه زابل عوامل دیگری نیز دخیل هستند. به‌طور‌کلی، وقوع گردوغبار نتیجه تعامل پیچیده عوامل مختلف محیطی است و شوری آب یکی از این عوامل است. درک این یافته‌ها به تدوین راهبرد‌های تخصیص، حفاظت و تصفیه آب و اقداماتی برای کاهش اثرهای خشک‌سالی کمک می‌کند.نتیجه‌گیری: حوزه آبخیز هامون‌هیرمند با چالش‌های کیفیت آب ناشی از عوامل طبیعی و انسانی مانند تغییرات آب‌و‌هوایی، فعالیت‌های آبیاری و کشاورزی، فاضلاب و شهرنشینی روبه‌رو است. این عوامل بر شوری، غلظت یون‌ها و سلامت و کیفیت کلی آب و درنهایت، خاک و اکوسیستم تأثیر می‌گذارد. پایش مستمر پارامترهای کیفی آب و اتخاذ راهبرد‌های مدیریت آب برای مقابله با چالش‌ها منجر به تخریب اکوسیستم و سرزمین و تضمین استفاده پایدار از این منبع حیاتی ضروریست. صرفه‌جویی، آبیاری کارآمد و تصفیه فاضلاب می‌تواند کیفیت آب را بهبود ببخشد. بنابراین، تحقیقات بیشتر برای یافتن منابع آلودگی و برنامه‌های جامع مدیریت آب با در‌نظر‌گرفتن ارتباط بین شیوه‌های استفاده از زمین، کیفیت آب و سلامت اکوسیستم مورد‌نیاز است.