فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

مقالۀ حاضر متضمّن پیشنهادی دربارۀ شرح بیتی از شاهنامۀ فردوسی است که تا به حال تعبیر قانع‌کننده‌ای برای آن ارائه نشده‌است. بیت مورد نظر به صورت زیر در گزارش مربوط به نخستین جنگ کی‌قباد با تورانیان، در توصیف آرایش سپاه ایران و زیناوندی دستانِ سام، آمده‌است: پسِ پشتشان زال بــــا کیـــــقباد بـه یک دست آتش به یک دست باداز محقّقان عدّه‌ای «آتش» و «باد» را کنایه از «تندی و شتاب» دانسته و مصراع دوم را در توصیف جناحین سپاه ایران تصوّر کرده‌اند و عدّه‌ای دیگر «آتش» را استعاره از «شمشیر» و «باد» را استعاره از باره‌ای به شمار آورده‌اند که زال زیر ران دارد. امّا هیچ‌یک از این تعابیر صائب به نظر نمی‌رسد. در متون هندی و ایرانی باستان و متن‌های فارسی میانه شواهد کافی در دست است که نشان می‌دهند از دیرباز هندوایرانیان آتش را به‌سان رزم‌افزاری تلقّی می‌کردند که ایزدان رزم‌یوز و یلان پرخاشخر با آن قوای تاریکی و نیروی شر را در هم می‌شکستند و بدین وسیله طراوت و شادابی را برای جهان و شادکامی و فرخندگی را برای جهانیان به ارمغان می‌آوردند. به گمان ما، مضمون و محتوای بیت مورد بحث در واقع بازتابی از همین تفکّر کهن هندوایرانی است که بر طبق آن زال برای نبرد با تورانیان، که بدون تردید در حماسۀ ملّی ایران مظهر و نمودی از قوای شر هستند، با آتش و باد مسلّح می‌شود تا با این دو افزار، که به ملازمت آن‏ها در متون اوستایی هم اشاره شده است، قوای خصم را در هم شکند.