فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

در دیوان کبیر مولانا از «خواجه»ای سخن می‌رود که، چه صاحب هویتی تاریخی باشد چه برساختهٔ مولانا، خصایص و کار و کردارها و شیوهٔ مواجهه‌اش با خدا و جهان شمایل عقل‌محوران و فیلسوفان را پیش چشم می‌آورد، گروهی که مولانا و دیگر صوفیان تمهیدات و روش‌های آن‏ها را برای بیانِ چیستی یا شناخت یا اثبات امر مقدّس گمراه‌کننده و دورافکننده از مقصود می‌دانند. نشانه‌ها و اشاره‌های درون‌متنی به حالات و مقامات این «خواجه» و سیر تکامل معنوی‌اش این فرضیه را نیرو می‌بخشد که «خواجهٔ این غزل‌ها را شخصی واحد بدانیم که سرنوشتش در غزل‌هایی پراکنده روایت شده است. شناخت «خواجه» به کشف شبکهٔ معناییِ شماری از غزل‌های تمثیلی و بیت‌های دیوان کبیر خواهد انجامید. در این مقاله، برای نخستین‌بار، غزل‌هایی که روایت حالِ این «خواجه» و برآمده از «طرحوارهٔ شناختی» واحدی هستند به هم پیوند می‌خورند تا سیر مراتب زیستی او از تفرعن و نکوهش عاشقان تا کرنش در پیشگاه آنان و درآمدن در حریم عشقِ آسمانی را نشان دهند و آن غزل‌های گاه بی‌مصداق را در بافتاری یکّه معنی‌دار کنند.مولانا، در مقام یکی از رجال کبیر اقالیم عرفانی، مضمون مکرّر ترجیحِ درک شهودی بر استدلال عقلانی را با طرح این قصّه در سه پرده روایت کرده است: خواجهٔ متکبر در آغاز منکر عاشقان و معارض سلوک عاشقانه است و گرفتار پرسش‌های فریبندهٔ عقل؛ سپس به تیر قضای الهی دوخته و سوداییِ شاهدی عاشق‌کش می‌شود و از تفّ عشق آن عایشه چنان زار و نزار و زرد می‌شود که دشمنان و خویشانش به حال او رحمت می‌آورند و بر او می‌گریند؛ خواجه، پس از گذر از عشقی زمینی (جسمانی/ مجازی) پای به عالم عشق الهی می‌گذارد و رشک زمین و آسمان می‌شود، تا آنجا که مولانا / راویِ غزل‌ها او را به کتمان اسرار الهی و خاموشی فرامی‌خواند.