فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

سابقه و هدف: امروزه پدیده زوال بلوط مهمترین مشکل اساسی اکوسیستم‌های جنگلی زاگرس محسوب می‌شود. اختلال در جذب عناصر غذایی و آب و بیشترشدن این اختلال با افزایش تنش‌های محیطی، موجب ضعیف‌شدن درختان و درنهایت زوال آنها می‌شود. از اصلی‌ترین عوامل تأثیرگذار بر عملکرد رویشگاه‌های جنگلی، می‌توان به مشخصه‌های فیزیکی- شیمیایی خاک اشاره کرد. با توجه ‌به گسترش زوال و سر‌خشکیدگی درختان بلوط در استان کردستان، ضروری است، عوامل مؤثر مانند مشخصه‌های فیزیکی- شیمیایی خاک بر گسترش زوال بلوط در شهرستان مریوان شناسایی و بررسی شود. بنابراین، هدف از این پژوهش بررسی تغییر مشخصه‌های خاک عمقی درختان سالم (شاهد) و درختان دچار زوال در جنگل‌های شاخه‌زاد شهرستان مریوان در شمال‌غرب استان کردستان بود.مواد و روش‌ها: این پژوهش در توده‌های جنگلی دچار زوال (گاران) و سالم (دوله‌ناو) در شهرستان مریوان انجام شد. در هریک از رویشگاه‌ها در هر دامنه (شمالی و جنوبی)، 10 درخت (پنج درخت سالم و پنج درخت دارای سر‌خشکیدگی) انتخاب گردید (در کل 30 درخت شامل 10 درخت رویشگاه شاهد و 20 درخت رویشگاه دارای زوال) و در سال 1398 شماره‌گذاری شدند. در سمت شمالی تاج درخت (زیر تاج) در فاصله یک ‌متری از تنه درختان در عمق 20 تا 40 سانتی‌متری، اقدام به نمونه‌برداری خاک شد (در هفته اول مردادماه). در آزمایشگاه، مشخصه‌های درصد رطوبت وزنی، pH، هدایت الکتریکی، فسفر قابل‌جذب، پتاسیم قابل‌جذب، درصد نیتروژن، درصد کربن آلی، درصد آهک معادل، کلسیم قابل‌جذب و منیزیم قابل‌جذب اندازه‌گیری شدند. برای بررسی تأثیر زوال بر مشخصه‌های فیزیکی– شیمیایی خاک، از تجزیه به مؤلفه‌های اصلی با نرم‌افزار Pc-ord 5 استفاده شد.نتایج و یافته‌ها: نتایج نشان داد، بین 10 مشخصه‌ فیزیکی و شیمیایی خاک در شش تیمار مورد‌پژوهش، اختلاف معنی‌دار آماری وجود دارد. برای مشخصه‌های هدایت الکتریکی (با 599 دسی‌زیمنس بر سانتی‌متر)، رطوبت وزنی (با 1/13 درصد)، آهک معادل (با 8/13 درصد)، فسفر موجود (با 13 میلی‌گرم بر کیلوگرم) و پتاسیم (با 1317 میلی‌گرم بر کیلوگرم)، بیشترین مقادیر میانگین آنها در خاک مجاور درختان دامنه شمالی در توده شاهد (سالم) مشاهده شد. از سویی، برای مشخصه‌های درصد کربن آلی (با 75/3 درصد)، نیتروژن (با 32/0 درصد) و کلسیم قابل‌جذب (با 2/44 میلی اکی‌والان بر ۱۰۰) بیشترین مقدار آنها در درختان سالم در دامنه جنوبی توده شاهد (سالم) تأیید شد. در کل، برای تمامی مشخصه‌های فیزیکی و شیمیایی خاک (به‌جز pH و منیزیم قابل‌جذب)، بیشترین مقادیر آنها در توده‌های شاهد (دامنه شمالی و جنوبی) تأیید گردید، بنابراین، در درختان ، فقر عناصر غذایی و ماکرو مشاهده شد و مقادیر کمتر عناصر در خاک زیر تاج درختان دچار زوال مشاهده شد. بر‌اساس نتایج حاصل از تجزیه مؤلفه‌های درصد هدایت الکتریکی و رطوبت وزنی با بیشترین مقدار مثبت 42/0، کربن آلی و نیتروژن با 41/0 با مؤلفه اول و کلسیم قابل‌جذب، آهک و اسیدیته با بیشترین مقدار مثبت به‌ترتیب 55/0، 53/0 و 49/0 با مؤلفه دوم دسته‌بندی شدند. همچنین، نتایج تجزیـه مؤلفه‌های اصلی حکایت از آن دارد که درختان سالم مورد‌بررسـی در دامنه شمالی دارای رطوبت وزنی خاک بهتری هستند.نتیجه‌گیری: نتایج کلی نشان داد، بیشتر مشخصه‌های فیزیکی– شیمیایی و عناصر ماکرو خاک در مجاور درختان واقع در توده شاهد (سالم) بیشتر از خاک توده متأثر از زوال بود و برای مدیریت بهینه زوال و سر‌خشکیدگی درختان در منطقه مورد‌پژوهش، غنی‌سازی و تقویت خاک، افزایش اقدامات حفاظتی (کنترل چرای دام و بهره‌برداری‌های سنتی)، افزایش برنامه‌های احیایی و توسعه جنگل در توده‌های (به‌ویژه دامنه جنوبی) و اجرای برش‌های بهداشتی (سرشاخه‌ها و جست‌های درگیر با سرخشکیدگی و زوال) پیشنهاد شدند.