فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

اصلاحات مالیاتی دورۀ ساسانی از روزگار پادشاهی قباد آغاز شد و در زمان خسرو انوشیروان، پس از تدارک مقدّماتی ازجمله اندازه‌گیری مساحت زمین‌های کشاورزی، به اجرا درآمد. مهندسان ایرانی مقادیر به‌دست‌آمده از این زمین‌پیمایی گسترده را در دفتری به‌نام «دُروزَن» ثبت می‌کردند. اصلاحات یادشده تحوّلی بزرگ در دیوان ساسانی به وجود آورد؛ نهاد جدید، یعنی «سرای سِمَرَّج»، کار اجرای رسم جدید مالیاتی را بر عهده داشت و، برپایۀ آن‌، مالیات‌ها در سه قسط چهارماهه اخذ می‌گردید. دفتر اَوارَج در اوایل دورۀ اسلامی، منطبق با میراث ساسانی، همچنان به ثبت «اقساط مالیات» اختصاص داشت. در اوایل دورۀ اسلامی، یک اصطلاح دیگر نیز هم‌ریشه با اوارج رواج داشت: «اَواره» که قدیم‌ترین شاهد کاربرد آن، البتّه با معنایی متفاوت از اوارج، در مفاتیح‌العلوم و نیز در بیتی از گرشاسبنامه به چشم می‌خورد. دفتر «روزنامَج» را احتمالاً بتوان قدیمی‌ترین دفتر دیوانی در ایران به شمار آورد که به‌منزلۀ درگاه ورود اطّلاعات به دیوان بود و مندرجات آن، پس از دسته‌بندی، به دفترهای تخصّصی ازجمله اوارج نقل می‌گردید. دفتر دیگری که با اوارج نسبت و پیوند داشت «اَنجیذَج» بود و به درج هزینه‌های دولتی در زمینۀ نیروی انسانی تعلّق داشت. از این دفترها، به‌ویژه اوارج، برای پیش‌بینی هزینۀ دولت در سال بعد استفاده می‌شد که تاحدّی به بودجه‌نویسیِ امروز شباهت داشت.