روشهای مدیریت سرزمین برای کاهش تولید گردوغبار در کانون جنوبشرق اهواز
نویسندگان
1 استاد پژوهش، بخش تحقیقات بیابان، مؤسسه تحقیقات جنگلها و مراتع کشور، سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی، تهران، ایران
2 استادیار پژوهش، بخش تحقیقات مرتع، مؤسسه تحقیقات جنگلها و مراتع کشور، سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی، تهران، ایران
3 محقق، بخش تحقیقات بیابان، مؤسسه تحقیقات جنگلها و مراتع کشور، سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی، تهران، ایران
4 استادیار پژوهش، بخش تحقیقات جنگل، مؤسسه تحقیقات جنگلها و مراتع کشور، سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی، تهران، ایران
5 استادیار پژوهش، بخش تحقیقات جنگلها و مراتع، مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی استان خوزستان، اهواز، ایران
6 استادیار پژوهش، بخش تحقیقات بیابان، مؤسسه تحقیقات جنگلها و مراتع کشور، سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی، تهران، ایران
7 دانشیار پژوهش، بخش تحقیقات بیابان، مؤسسه تحقیقات جنگلها و مراتع کشور، سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی، تهران، ایران
8 محقق، بخش تحقیقات بیابان، مؤسسه تحقیقات جنگلها و مراتع کشور، سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی، تهران، ایران
9 استادیار پژوهش، بخش تحقیقات بیابان، مؤسسه تحقیقات جنگلها و مراتع کشور، سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی، تهران، ایران
10 محقق، بخش تحقیقات بیابان، مؤسسه تحقیقات جنگلها و مراتع کشور، سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی، تهران، ایران
11 استادیار پژوهش، بخش تحقیقات صنوبر و گونه های سریعالرشد، مؤسسه تحقیقات جنگلها و مراتع کشور، سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی، تهران، ایران
12 استادیار پژوهش، بخش تحقیقات بیابان، مؤسسه تحقیقات جنگلها و مراتع کشور، سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی، تهران، ایران
13 استادیار پژوهش، بخش تحقیقات جنگلها و مراتع، مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی استان خوزستان، اهواز، ایران
14 استادیار پژوهش، بخش تحقیقات جنگلها و مراتع، مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی استان خوزستان، اهواز، ایران
15 نویسنده مسئول، استادیار پژوهش، بخش تحقیقات بیابان، مؤسسه تحقیقات جنگلها و مراتع کشور، سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی، تهران، ایران. پست الکترونیک: abbasi.hamidreza@ymail.com
16 استاد پژوهش، بخش تحقیقات گیاهشناسی، مؤسسه تحقیقات جنگلها و مراتع کشور، سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی، تهران، ایران
17 محقق، بخش تحقیقات بیابان، مؤسسه تحقیقات جنگلها و مراتع کشور، سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی، تهران، ایران
18 استادیار پژوهش، بخش تحقیقات جنگلها و مراتع، مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی استان خوزستان، اهواز، ایران
19 استادیار پژوهش، بخش تحقیقات جنگلها و مراتع، مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی استان خوزستان، اهواز، ایران
20 دانشیار پژوهش، بخش تحقیقات بیابان، مؤسسه تحقیقات جنگلها و مراتع کشور، سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی، تهران، ایران
21 استادیار پژوهش، بخش تحقیقات بیابان، مؤسسه تحقیقات جنگلها و مراتع کشور، سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی، تهران، ایران
22 استادیار پژوهش، بخش تحقیقات بیابان، مؤسسه تحقیقات جنگلها و مراتع کشور، سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی، تهران، ایران
23 استادیار پژوهش، بخش تحقیقات بیابان، مؤسسه تحقیقات جنگلها و مراتع کشور، سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی، تهران، ایران
24 استادیار پژوهش، بخش تحقیقات بیابان، مؤسسه تحقیقات جنگلها و مراتع کشور، سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی، تهران، ایران
25 محقق، بخش تحقیقات بیابان، مؤسسه تحقیقات جنگلها و مراتع کشور، سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی، تهران، ایران
26 محقق، بخش تحقیقات بیابان، مؤسسه تحقیقات جنگلها و مراتع کشور، سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی، تهران، ایران
doi
10.22092/ijfrpr.2025.365596.1622چکیده
سابقه و هدف: پدیده گردوغبار به یک مشکل فراگیر در سطح دنیا تبدیل شده است. این پدیده بهعنوان یکی از بلایای طبیعی، استان خوزستان را بهدلیل موقعیت جغرافیایی و همجواری آن با پهنههای بزرگی از مناطق بیابانی بیش از سایر مناطق تحت تأثیر قرار داده است. هدف از این نوشتار، بررسی روشهای مدیریت سرزمین برای کاهش تولید گردوغبار در کانون جنوبشرق اهواز با ارائه روشهای مدیریت سرزمین برای مهار فرسایش بادی در کانون (منبع) گردوغبار جنوبشرق اهواز است.مواد و روشها: بهمنظور انجام این پژوهش منابع اکولوژیکی سرزمین شامل اقلیم، زمینشناسی، خاک و منابع اراضی، پوشش گیاهی، فرسایش بادی، وضعیت کشاورزی و دامداری با استفاده از تصاویر ماهوارهای و عملیات میدانی گسترده جمعآوری شد. با استفاده از روش رویهمگذاری نقشهها، سطح کانون به واحدهای همگن اکولوژیکی (واحد کاری) تقسیمبندی و با توجه به خصوصیات فیزیکی و شیمیایی خاکها، قابلیت رویشی خاکها (تثبیت بیولوژیک) براساس نیاز اکولوژیکی گونههای گیاهی بومی منطقه مشخص شد. نمونهبرداری خاک در سه عمق در 106 نقطه و فرسایشپذیری خاکها در واحدهای کاری با استفاده از تونل باد اندازهگیری شد و نقشه حساسیت اراضی به فرسایش بادی تهیه و مبنای اولویتبندی تثبیت واحدهای کاری قرار گرفت. ویژگیهای بادهای فرساینده با استفاده از آمار ساعتی سرعت و جهت باد 21 ایستگاه هواشناسی تجزیهوتحلیل شد. پس از تشکیل بانک اطلاعات منابع اکولوژیکی در محیط GIS، ارزیابی توان رویشی واحدهای کاری با استفاده از خصوصیات فیزیکی و شیمیایی خاک انجام شد. سپس برای هر واحد کاری پروژههای مختلف تثبیت تعریف شد.نتایج و یافتهها: براساس یافتههای این پژوهش خطمشی عملیات تثبیت براساس روش سیستماتیک و با توجه به نوع زیستبوم برنامهریزی شد و پروژههای کنترل گردوغبار براساس نوع کاربری در هر اکوسیستم تعریف گردید. ازنظر کاربری اراضی، سطح کانون ریزگرد، 37 درصد مراتع، 10 درصد اراضی بدون پوشش، 11 درصد تالابهای خشکشده، 24 درصد زراعت دیم و 13 درصد زراعت آبی است. درنهایت پروژههای بیولوژیکی شامل بوتهکاری، جنگلکاری، درختکاری حاشیه جادهها، بادشکن زنده حاشیه مزارع، یا برنامههای مدیریتی شامل عملیات مرطوبسازی، آبشویی، قرق، مدیریت چرا، احداث بادشکن غیرزنده و تکنیکهای ذخیره نزولات پیشنهاد شد. نتایج بررسی روند انرژی بادهای فرساینده در دهه گذشته حکایت از این دارد که تغییرات قابلملاحظهای وجود ندارد و علت فعال شدن کانونهای ریزگرد به تغییرات کاربری اراضی و ویژگیهای بارش و بروز خشکسالی باز میگردد.نتیجهگیری: عدم اختصاص حقابه به اکوسیستمهای پاییندست و احداث سدهای مرتفع و بندهای متعدد آبخیزداری در حوزه بالادست باعث تبدیل شدن هورها و اراضی دشت رسوبی به کانون تولید گردوغبار و شور شدن خاک سطحی دشتهای رسوبی شده است. بازگرداندن ظرفیت سیلابی به این مناطق با احداث کانال آبرسانی انجام شد تا ضمن برآورده کردن نیاز آبی پروژههای تثبیت بیولوژیکی، امکان مرطوبسازی واحدهای حساس به فرسایش بادی را نیز فراهم سازد. درمجموع، نتایج اجرای پروژههای نشان داد، این روش مطالعه با رویکرد احیای اکوسیستم و تمرکز بر اراضی حساس به فرسایش بادی میتواند الگوی مناسبی برای تثبیت کانونهای گردوغباری کشور باشد.
