همزه در زبان فارسی
نویسندگان
1 استاد گروه زبانشناسی دانشکدۀ ادبیات دانشگاه تهران، تهران، ایران
doi
10.22034/nf.2025.482508.1346چکیده
همزه تحت تأثیر جایگاه واجی، سیاق و سرعت گفتار تظاهر آوایی مختلف دارد و در مقایسه با همخوانهای دهانی بیشتر در معرض حذف و کاهش قرار میگیرد. از نظر آوایی، همزه یک انفجاری بیواک چاکنایی است و در توصیف واجی آن فقط مشخصۀ چاکنای منقبض تمایزدهنده است. هدف این مقاله توصیف و تبیین یکپارچهای از واجگونههای همزه در چارچوب نظریۀ بهینگی است. برای این منظور، با استفاده از یک واژگان، همزه در 5 جایگاه ساختاری شامل اول کلمه، بین دو واکه، پایانۀ هجا، ابتدای تکواژ غیرفارسی و فارسی در کلمات مرکب، و در گونههای رسمی و غیرتأکیدی، رسمی و تأکیدی، و غیررسمی بررسی شدهاست. عامل اصلی فرایندهای واجیِ همزه محدودیت «داشتن محل تولید دهانی» است که از رهگذر فرایندهای حذف، کاهش و جایگزینی در تلفظ کلمات تظاهر آوایی پیدا میکند. سرانجام دستور تلفظ همزه برای گونۀ رسمی تأکیدی و غیرتأکیدی و گونۀ غیررسمی بهصورت رتبهبندی محدودیتها و در چارچوب رویکردهای دستورهای چندگانه و دستورهای مرتب پارهای به دست داده شدهاست. در دستور گونۀ رسمی تأکیدی و غیرتأکیدی که به تلفظ همزه وفاداری بیشتری دارد، محدودیت «داشتن محل تولید دهانی» دارای پایینترین اولویت در رتبهبندی و در دستور گونۀ غیررسمی که به تلفظ همزه وفادار نیست، محدودیت «داشتن محل تولید دهانی» دارای بالاترین اولویت در رتبهبندی محدودیتهاست.
