فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

سابقه و هدف: گونه‌های درختی می‌توانند به‌دلیل تحمل شرایط سخت محیطی، تغییراتی را در ویژگی‌های خاک و ذخیره کربن آلی ایجاد کنند. بنابراین، با شناخت گونه‌هایی که قابلیت بیشتری برای ذخیره کربن دارند می‌توان اصلاح و احیای جنگل‌های شهری را نیز از منظر شاخص ذخیره کربن آلی خاک (ترسیب کربن) بررسی کرد. درختچه‌های تاغ و گز ازجمله گونه‌های هالوفیت مهم ناحیه رویشی ایران- تورانی هستند. در این مناطق، نقش این درختچه‌ها در ذخیره کربن و افزایش تنوع زیستی گیاهی دارای اهمیت است. پژوهش پیش‌رو در نظر دارد، توان ذخیره کربن خاک و شاخص‌های تنوع زیستی گیاهی را در رویشگاه‌های این دو گونه در استان قم بررسی کند.مواد و روش‌ها: رویشگاه طبیعی گز (Tamarix hispida) واقع در دشت مسیله استان قم و رویشگاه دست‌کاشت تاغ (Haloxylon ammodendron) در سال 1362، واقع در منطقه حسین‌آباد میش‌مست در دشت قم با آب‌و‌هوایی خشک قرار دارد. نمونه‌برداری از خاک در سطح یک هکتار به شکل تصادفی با تعداد 30 نمونه خاک از جهت شرقی زیر تاج‌پوشش و خارج از تاج‌پوشش، به کمک سیلندر از عمق 0-15 سانتی‌متری خاک در هر دو رویشگاه تاغ و گز به‌طور مجزا انجام شد. به‌منظور محاسبه ذخیره کربن آلی خاک و به‌دست آوردن جرم مخصوص ظاهری و کربن آلی و برخی فاکتورهای فیزیکی و شیمیایی خاک، نمونه‌برداری انجام گردید. برای مطالعه پوشش گیاهی در هر رویشگاه، از پلات 400 مترمربعی با روش پیاده‌سازی پلات به‌صورت چهار قطعه 10 در 10 متر به‌منظور پراکنش بهتر در سطح یک هکتار و برای مطالعه پوشش گیاهی کف از 20 میکروپلات یک مترمربعی (پنج میکروپلات در هر پلات اصلی) استفاده شد. برای محاسبه شاخص‌های تنوع زیستی گیاهی، مقادیر تنوع گونه‌ای در هر قطعه‌نمونه با استفاده از شاخص‌های سیمپسون، شانون- وینر و غنای گونه‌ای با استفاده از شاخص‌های مارگالف، منهینیک و یکنواختی با شاخص‌های پیلو و شلدون برای هر میکروپلات محاسبه شد. برای محاسبه همبستگی بین فاکتورهای ذخیره کربن و کربن خاک با برخی فاکتورهای فیزیکی و شیمیایی از آزمون اسپیرمن استفاده شد.نتایج و یافته‏ها: میانگین همه فاکتورهای اندازه‌گیری‌شده در خاک برای گونه گز بالاتر بود. اثر گونه و موقعیت نمونه‌برداری و اثر متقابل گونه در موقعیت نمونه‌برداری بر مقدار فاکتورهای اسیدیته، درصد کربن آلی، پتاسیم و ترسیب کربن (ذخیره کربن آلی) خاک در سطح پنج درصد تفاوت معنی‌دار داشت. همچنین، براساس نتایج به‌دست‌آمده از مقایسه میانگین تیمارها مشخص شد که بیشترین میزان ذخیره کربن خاک در تیمار زیر تاج درختچه گز با میزان 13/191 تن در هکتار است. نتایج نشان داد، میزان ذخیره کربن خـاک بین دو گونه تاغ و گز، دارای اختلاف معنی‌دار بوده و در خاک گز بالاتر است. ویژگی‌های خاک مانند مقدار ذخیره کربن، %OC،pH  و K در زیرتاج پوشش گز بالاتر از منطقه شاهد (خارج از تاج پوشش) است. همبستگی بین ویژگی ذخیره کربن و سایر فاکتورها نشان داد که فاکتورهای OC،pH  و EC می‌توانند به‌عنوان مهمترین عوامل تأثیرگذار برای برآورد ذخیره کربن خاک استفاده شوند. شاخص‌های تنوع زیستی گیاهی شامل تنوع گونه‌ای، غنای گونه‌ای و یکنواختی برای هر میکروپلات، فقط در تاغزار محاسبه شد، زیرا رویشگاه گز به دلیل تنش شدید خشکی، فاقد پوشش کف و زادآوری بود. شاخص‌های منهینیک و مارگالف با میزان 39/1 و 68/1 به‌ترتیب میانگین غنای گونه‌ای رویشگاه تاغ را به خود اختصاص داده‌اند.نتیجه‌گیری: با توجه به تأثیر مثبت درختچه گز بر عناصر مغذی و افزایش ماده آلی و ذخیره کربن خاک که در طولانی‌مدت موجب بهبود ساختمان خاک می‌شود، همین‌طور توانایی سازگاری و مقاومت مطلوب با شرایط آب‌و‌هوایی خشک و شکننده منطقه مسیله، حفظ و احیای این گونه بومی باارزش بسیار حیاتی است و گونه‌ای مناسب برای جنگل‌کاری در مناطقی با چنین مشخصاتی است. همچنین، با توجه به تأثیر مثبت گونه تاغ در افزایش شاخص‌های تنوع زیستی رویشگاه که در طولانی‌مدت سبب حفاظت و بهبود ساختمان خاک می‌شوند، موضوع حفظ و احیای این گیاهان با‌ارزش برای منطقه و استان قم ضروریست.