بررسی ترکیب و تنوع گیاهی و عوامل مؤثر بر آن در طبقات مختلف ارتفاعی در منطقه آلوارس- قله سبلان
نویسندگان
1 دانشجوی دکتری علوم مرتع، گروه مرتع و آبخیزداری، دانشکده کشاورزی و منابع طبیعی، دانشگاه محقق اردبیلی، اردبیل، ایران
2 استاد، گروه مرتع و آبخیزداری، دانشکده کشاورزی و منابع طبیعی، دانشگاه محقق اردبیلی، اردبیل، ایران
3 دانشیار، گروه مرتع و آبخیزداری، دانشکده کشاورزی و منابع طبیعی، دانشگاه محقق اردبیلی، اردبیل، ایران
4 استادیار، بخش تحقیقات جنگلها، مراتع و آبخیزداری، مرکز تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی و منابع طبیعی استان گیلان، سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی، رشت، ایران
5 استادیار، گروه مرتع و آبخیزداری، دانشکده کشاورزی و منابع طبیعی، دانشگاه محقق اردبیلی، اردبیل، ایران
6 استادیار، مرکز تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی و منابع طبیعی استان اردبیل، سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی، اردبیل، ایران
doi
10.22092/ijfrpr.2023.362660.1588چکیده
سابقه و هدف: اکوسیستمهای کوهستانی نقش مهمی در ثبات اکوسیستم بهویژه برای حفاظت از تنوع زیستی و توسعه پایدار و حفظ امنیت اکولوژیکی دارد. این پژوهش، با هدف بررسی وضعیت ترکیب و تنوع پوشش گیاهی و روند تغییرات آنها در پروفیل ارتفاعی آلوارس تا سبلان (2300 تا 4811 متری) در قالب طبقات ارتفاعی مختلف در دامنه جنوبشرقی، بهمنظور حراست از ذخایر ژنی و مدیریت مراتع منطقه انجام شد.مواد و روشها: پس از بررسیهای میدانی و با توجه به امکان دسترسی به مراتع منطقه، نه طبقه ارتفاعی (سایت) مشخص شد، در هر سایت سه ترانسکت 100 متری و در امتداد هر ترانسکت 10 پلات یک مترمربعی با فاصله 10 متر از هم مستقر گردید. گونههای گیاهی از سطح پلاتها جمعآوری و بعد در هرباریوم شناسایی شدند. در هر پلات درصد تاجپوشش گیاهی و تراکم گونهها ثبت شد. بالاترین ارتفاعی که منجر به جمعآوری نمونههای گیاهی شد، ارتفاع 4480 متری سبلان بود. برای بررسی تنوع و غنای گونههای گیاهی از شاخصهای شانون، سیمپسون، مارگالف و منهینیک استفاده شد. با استفاده از اطلاعات مربوط به اندازهگیری درصد پوشش تاجی و تعداد گونههای مشاهدهشده، شاخصهای تنوع، غنا و یکنواختی گونهای برای سایتهای انتخابی محاسبه شد. برای بررسی اختلاف در بین سایتها در طبقات ارتفاعی مختلف از تجزیه واریانس یکطرفه (ANOVA) و بهمنظور مقایسه میانگینها از آزمون دانکن (Duncan) استفاده شد. شاخصهای مختلفی برای تعیین تنوع گونهای کاربرد دارد که از بین آنها از دو شاخص سیمپسون و شانون– وینر استفاده شد. غنای گونهای نیز با استفاده از شاخصهای مارگالف و منهینیک تعیین شد و آنالیزهای مربوط به رستهبندی پوشش گیاهی شامل آنالیز تطبیقی متعارفی (CCA) بود.نتایج و یافتهها: نتایج نشان داد، خانواده Asteraceae با 31 گونه و Astragalus با 10 جنس شاخصترین عناصر فلور منطقه هستند و 51 گونه به ناحیه ایران– تورانی تعلق داشتند، براساس نتایج حاصل از این پژوهش 33 درصد گونههای شناساییشده مربوط به ناحیه ایران- تورانی بوده است. فرمهای همیکریپتوفیتها (He) با 54 درصد و تروفیتها (Th) با 22 درصد فراوانترین اشکال زیستی در منطقه بودند. بیشترین مقدار تنوع، غنا و یکنواختی در طبقه ارتفاعی 2200-3200 متری مشاهده شد. نتایج نشان داد، ارتفاع، بارش، دما، میزان شن خاک، شیب و فسفر از عوامل مؤثر بر پراکنش گیاهان بوده است. سازگاری بیشتر گیاهان با شرایط محیطی منطقه، موجب شده است که همیکریپتوفیتها تیپ بیولوژیک غالب منطقه را تشکیل دهند، توجیه حضور بالای تروفیتها نیز در نتیجه دخالتهای انسان و چرای متمرکز دامها، احداث جاده و مکانهای تفرجگاهی است. در بررسی تأثیر ارتفاع بر ترکیب و تنوع گیاهی میتوان چنین استنباط کرد که ارتفاع بر ترکیب و تنوع گیاهی تأثیرگذار است.نتیجهگیری: بهطورکلی میتوان گفت، وضعیت ترکیب و تنوع گونهای در مراتع جنوبشرقی سبلان براساس شاخصهای تنوع و یکنواختی، مراتعی دارای شرایط تنوع متوسط و رو به پایین است، که نشاندهنده شدت تخریب در کل عرصههای مورد بررسی است، احتمالاً عامل تخریب در ارتفاعات پایینتر تأثیر چرای دامها و نیز اثر فعالیتهای گردشگری و پیست اسکی آلوارس بوده و علل تخریب در ارتفاعات بالاتر از 3600 متر، لگدکوبی گیاهان توسط کوهنوردان و درنتیجه از بین رفتن گونههای گیاهی باشد و بهطورکلی دلیل اصلی پایین بودن تنوع در ارتفاعات بالا نیز به نظر میرسد، کاهش دما و شرایط سخت رویش گیاهان باشد.
