مرزهای ایران صفوی و امپراتوری عثمانی بر اساس نقشههای تاریخی با تأکید بر آناتولی (آسیای صغیر)
نویسندگان
1 عضو هیلت علمی بنیاد ایرانشناسی
doi
10.22034/nf.2024.208167چکیده
بازسازی و مطالعۀ تحول و تطور مرزهای ایران عصر صفوی با امپراتوری عثمانی اهمیت بسیاری در مشخص کردن سابقۀ چهارصدسالۀ گسترۀ سیاسی ایران دارد. قدرت مهیب عثمانی و ستیزهجوییهای میان دو دولت، آناتولی (آسیای صغیر)، آذربایجان و قفقاز را صحنۀ بیشترین درگیریها ساخته بود. از همین بابت موضوع اصلی این مقاله تحولات مرزهای غربی ایران با تأکید بر آناتولی (آسیای صغیر) است. از آنجا که برآمدن صفویان با توسعۀ نقشهنگاری نوین در اروپا همزمان بود، اکنون نقشههای تاریخی متعددی از ایران و عثمانی در دست است که میتوان آنها را مرجعی دست اول برای بررسی جغرافیای تاریخی ایران و سرزمینهای پیرامون در آن هنگام دانست. این پژوهش به روش کتابخانهای و با رویکردی توصیفی- تطبیقی- تحلیلی به معرفی و مطالعۀ نقشههای تاریخی میپردازد و به این پرسشها پاسخ میدهد: تحولات مرزی ایران و عثمانی در عصر صفوی چه نمودی در نقشههای تاریخی آن عصر دارد؟ آیا تحولات مرزهای نیمۀ غربی ایران ـ بهویژه با آناتولی ـ را میتوان در نقشههای تاریخی بازسازی کرد؟ براساس یافتهها، نقشهها با توجه به ماهیت تصویریشان به نحوی شفاف، گویای آناند که نه تنها سرزمینهای همجوار امروز ایران با ترکیه و عراق و در خلیجفارس، غالباً و عموماً تعلق به دولت صفوی داشتهاند، بلکه گسترۀ وسیع قفقاز و نواحی شرقی دریاچه وان نیز به استناد نقشهها بیشتر در قلمروی ایران بودهاند تا عثمانی. هرچند این نواحی بارها صحنه کشاکش و دستبهدست شدن بین دو دولت عثمانی و صفویه بودهاند.
