تدقیقات ابن کمال پاشا (873-940ق) در زبان و شعر فارسی براساس رساله های یاییه و قافیه

نویسندگان

1 پژوهشگر فرهنگستان زبان و ادب فارسی، تهران ـ ایران

doi
10.22034/nf.2024.208185
چکیده

کمال پاشازاده در زمرۀ دانشمندان و ادبایی است که در تعامل و پیوند زبانی و ادبی بین دو قلمرو ایران و عثمانی نقش بزرگی داشته است. در این تحقیق که به روش اسنادی ـ تحلیلی انجام شده، بر دو اثر دیده‎نشدۀ ابن ‌کمال پاشا ـ چه در ایران چه در آناتولی یا دیگر قلمروها ـ تمرکز شده است. وی به جهت پرداختن به قواعد زبان و ظرایف واژگان و شعر فارسی پیشگام و سرشناس است. این دو اثر، رسالۀ یاییه (در انواع یاء فارسی) و رسالۀ قافیه (در علم قافیه)، به صورت نسخه خطی و به زبان ترکی عثمانی و مشتمل بر آرا و نکات شایان تأملی در باب قوافی، معانی و کاربردهای سازه‎های فارسی است که با رویکردی تطبیقی بین زبان‌های سه‎گانه (فارسی، ‌ترکی، ‌عربی) بیان شده‌است. آرای ابن ‎کمال دربارۀ انواع یاء فارسی و معانی آن تفاوت‎ها و تشابه‌هایی با آرای معاصرانش دارد. وی  دربارۀ یاء فارسی به انواعی چون یاء تعلیق، مآل، نفی و افراد قائل بوده و با استدلال‎های زبانی و منطقی وجود یاء در معانی مصدری و تمنایی را رد کرده است. همچنین در باب قافیه و تعاریف اصطلاحات مربوط به آن، مثل حرف روی یا انواع و عیوب آن، به شیوه‎ای تطبیقی برخی آراء قدما و به‎ویژه رسالۀ قافیۀ جامی را نقد کرده است.