طراحی مدل شایستگی عمومی کارکنان بخش دولتی ایران
نویسندگان
1 دانشجوی دکتری آیندهپژوهی، دانشکده حکمرانی دانشگاه تهران، تهران، ایران.
2 استادیار دانشکده حکمرانی دانشگاه تهران، تهران، ایران
3 کارشناسی ارشد، گروه رهبری و سرمایه انسانی، دانشکده مدیریت دولتی و علوم سازمانی، دانشکدگان مدیریت، دانشگاه تهران، تهران، ایران.
doi
10.48308/jpap.2026.240449.1481چکیده
هدف: شایستهسالاری و استخدام مبتنی بر شایستگیها، نقش کلیدی در عملکرد و موفقیت سازمانهای دولتی ایفا میکند. در حالی که بسیاری از کشورهای توسعهیافته از مدلهای شایستگی مدون و علمی برای جذب و ارزیابی منابع انسانی خود در بخش دولتی بهره میبرند، نظام استخدامی بخش دولتی ایران، همچنان با چالشهایی نظیر اتکای بیش از حد به آزمونهای نظری، فقدان مصاحبههای استاندارد و مبتنی بر شایستگیهای مورد نیاز و ضعف در ارزیابی مهارتهای نرم مواجه است. در حال حاضر استخدام بخش دولتی در ایران بر اساس آزمونهای استخدامی که توسط سازمان اداری و استخدامی کشور برنامه ریزی و هدایت می شود انجام می شود و در مرحله ارزیابی تکمیلی شایستگیهایی تعیین و افراد سه برابر ظرفیت در این مرحله ارزیابی و انتخاب میشوند. مهمترین مساله در استخدام منابع انسانی بخش دولتی فقدان مدل شایستگی عمومی جامع و علمی برای بدو ورود کارکنان، جهت استفاده در مرحله ارزیابی تکمیلی آزمونهای استخدامی است. این پژوهش با هدف طراحی یک مدل شایستگی عمومیِ جامع و بومی برای فرایند استخدام کارکنان در بخش دولتی ایران انجام شده است تا مبنایی علمی برای اصلاح فرآیندهای جذب و استخدام فراهم آورد.طراحی/ روششناسی/ رویکرد: این پژوهش با رویکرد آمیخته کیفی و مبتنی بر پارادایم تفسیری انجام شده است. همچنین برای تحلیل دادهها از روش تحلیل مضمون با رویکرد براون و کلارک استفاده شد. دادههای کیفی از طریق مصاحبههای نیمهساختاریافته با مدیران، متخصصان و خطمشیگذاران حوزه استخدام بخش دولتی گردآوری شدند. روش نمونهگیری هدفمند بود و اشباع نظری در مصاحبه پانزدهم حاصل شد، اما برای اطمینان بیشتر، پنج مصاحبه دیگر نیز انجام شد. برای ارزیابی کیفیت این پژوهش کیفی از معیارهای اعتمادپذیری گوبا و لینکلن (باورپذیری، انتقالپذیری، اطمینانپذیری و تأییدپذیری) استفاده شد.یافتههای پژوهش: تحلیل مضمون دادههای کیفی منجر به شناسایی 16 شایستگی عمومی شد که در پنج خوشه اصلی زیر دستهبندی شدند:اخلاق حرفهای: خدمتمحوری، قانونمداری، مسئولیتپذیری و پاسخگویی؛ویژگیهای فردی: استقلال، انعطافپذیری، یکپارچگی شخصیت و خوشرفتاری.تواناییها: تابآوری و خودتوسعهای؛مهارتها: ارتباط مؤثر، حل مسئله، مشارکت جمعی و مدیریت زمان؛دانشها: سواد فناورانه، مأموریتشناسی و دانش قانونی.هر یک از این خوشهها، جنبهای حیاتی از عملکرد مؤثر در نظام اداری را بازنمایی میکنند و در کنار هم، تصویری جامع از شایستگیهای مورد نیاز برای ایفای نقش حرفهای در بخش دولتی را ارائه میدهند. این مدل میتواند به منزله مبنایی برای طراحی نظامهای استخدام، آموزش و توسعه به ویژه آموزشهای بدو خدمت کارکنان در بخش دولتی مورد استفاده قرار گیرد. در مجموع، یافتههای این پژوهش در راستای اصلاح نظام استخدام دولتی ایران و انطباق آن با استانداردهای بینالمللی، گامی مؤثر در جهت بهبود فرآیندهای جذب و استخدام نیروی انسانی در بخش دولتی محسوب میشود.محدودیتها و پیامدها: یکی از مهمترین محدودیتها، دشواری هماهنگی و مصاحبه با خبرگان بود، چراکه این افراد در بخش دولتی فعالیت داشته و به دلیل مشغلههای کاری، تنظیم جلسههای مصاحبه با آنها بسیار دشوار بود. از دیگر محدودیتها، معیارهای انتخاب مصاحبهشوندگان بود که تعداد افراد قابل مصاحبه را محدود میکرد. این معیارها، گرچه برای حفظ کیفیت پژوهش ضروری بودند، اما امکان بررسی گستردهتر در بخش دولتی را کاهش دادند.پیامدهای عملی: بهکارگیری این مدل در آزمونهای استخدامی بهویژه در بخش ارزیابی تکمیلی و مصاحبههای استخدامی میتواند به جذب کارکنان شایسته و تحقق شایستهسالاری در بخش دولتی یاری رساند و کیفیت و بهرهوری سرمایه انسانی بخش دولتی را ارتقا دهد.ابتکار یا ارزش مقاله: این پژوهش برای نخستینبار به طراحی مدل شایستگی عمومی کارکنان بخش دولتی ایران بهمنظور کاربست در فرایند استخدام، مبادرت ورزیده است. چنین مدلی، مبنایی روشمند، علمی، دقیق و منسجم برای انتخاب شایستگیهای عمومی در آزمونهای استخدامیِ مبتنی بر شایستگی فراهم میآورد.نوع مقاله: مقاله پژوهشی
