شایستهسالاری و چگونگی پیادهسازی آن در سازمان: یک پژوهش کیفی
نویسندگان
1 گروه مدیریت بازرگانی، دانشکده کسب و کار و اقتصاد، دانشگاه خلیج فارس، بوشهر، ایران.
2 گروه مدیریت بازرگانی، دانشکده کسب و کار و اقتصاد، دانشگاه خلیج فارس، بوشهر، ایران.
doi
10.48308/jpap.2025.239470.1460چکیده
هدف: این پژوهش با تمرکز بر شایستهسالاری به عنوان یک اصل بنیادین در مدیریت، به بررسی چگونگی پیادهسازی نظام شایستهسالاری در سازمانها میپردازد. شایستهسالاری، با تکیه بر انتخاب و ارتقاء افراد بر اساس شایستگیها و توانمندیهایشان، نقشی حیاتی در بهبود عملکرد سازمانی، افزایش بهرهوری و کاهش فساد اداری ایفا میکند. با این حال، موانع متعددی در مسیر استقرار این نظام در سازمانها وجود دارد و چگونگی غلبه بر این موانع، پرسشی اساسی است. این پژوهش تلاش دارد تا با پاسخ به دو پرسش کلیدی، راهکارهای عملی برای پیادهسازی مؤثر شایستهسالاری ارائه دهد: ۱) آیا مهم است فرآیند شایستهسالاری از کدام مرحله چرخه آن آغاز شود؟ ۲) آیا اهمیت دارد که فرآیند شایستهسالاری از چه سطحی در سازمان آغاز شود؟ پاسخ به این پرسشها میتواند به سازمانها در طراحی و اجرای برنامههای شایستهسالاری کمک کرده و اثربخشی این برنامهها را افزایش دهد.طراحی/ روششناسی/ رویکرد: این پژوهش با رویکردی کیفی و استفاده از نظریه داده بنیاد (رویکرد گلیزری) به بررسی پدیده شایستهسالاری در سازمانها میپردازد. برای جمعآوری دادهها، از مصاحبههای نیمهساختاریافته با ۱۶ نفر از مدیران ارشد سازمانهای دولتی و نیمهدولتی استان خوزستان استفاده شده است. انتخاب مشارکتکنندگان به روش نمونهگیری گلولهبرفی انجام شده و فرآیند مصاحبه تا رسیدن به اشباع نظری دادهها ادامه یافته است. تحلیل دادهها طی سه مرحله کدگذاری باز، محوری و انتخابی صورت گرفته است. در مرحله کدگذاری باز، مفاهیم اولیه از دل دادهها استخراج شده و در مرحله کدگذاری محوری، روابط بین این مفاهیم شناسایی و دستهبندی شدهاند. در نهایت، در مرحله کدگذاری انتخابی، مقولههای اصلی پژوهش شکل گرفته و مدل نظری پژوهش تبیین شده است.یافتههای پژوهش: یافتههای این پژوهش نشان میدهد که شایستهسالاری در سازمانها یک چرخه پویای هفت مرحلهای است که شامل مراحل شایستهپنداری، شایستهیابی، شایستهگزینی، شایستهگیری، شایستهگماری، شایستهپروری و شایستهداری است. هر یک از این مراحل، نقشی حیاتی در پیادهسازی موفق شایستهسالاری ایفا میکنند. پژوهش نشان میدهد که اگرچه تعیین یک نقطه شروع خاص برای این چرخه ضروری نیست، اما آغاز فرآیند شایستهسالاری از سطح مدیریت ارشد سازمان، به دلیل نقش کلیدی این سطح در شکلدهی فرهنگ سازمانی شفاف، عادلانه و کاهش مقاومت در برابر تغییر، از اهمیت بسزایی برخوردار است. علاوه بر این، پژوهش هشت مقوله اصلی مرتبط با شایستهسالاری را شناسایی کرده است که عبارتند از: ماهیت شایستهسالاری، مولفهها، سازوکارها، موانع، بسترها، نقش کارکنان، نقش مدیران و پیامدهای شایستهسالاری. هر یک از این مقولهها، ابعاد گوناگون پدیده شایستهسالاری در سازمانها را تبیین میکنند.محدودیتها و پیامدها: این پژوهش با محدودیتهایی روبرو بوده است که باید در تفسیر نتایج مد نظر قرار گیرند. نخست آنکه، تمرکز پژوهش بر سازمانهای دولتی و نیمهدولتی استان خوزستان، تعمیمپذیری یافتهها به سایر بخشها و مناطق را محدود میسازد. دوم آنکه، پژوهش حاضر صرفاً دیدگاه مدیران ارشد سازمانها را مورد بررسی قرار داده و از دیدگاه کارکنان عادی صرف نظر شده است. در نهایت، تأثیر عوامل خارجی مانند تغییرات سیاسی و اقتصادی بر پیادهسازی شایستهسالاری در سازمانها، به طور کامل در این پژوهش تحلیل نشده است. این محدودیتها میتوانند زمینه را برای پژوهشهای آتی فراهم سازند.پیامدهای عملی: یافتههای این پژوهش پیامدهای عملی مهمی برای سازمانها و مدیران آنها به همراه دارد. پیادهسازی موفق شایستهسالاری در سازمانها نیازمند ایجاد چرخه شایستهسالاری و تداوم آن از هر مرحلهای است به گونهای که تعهد و حمایت قوی از سوی مدیریت ارشد، توسعه سیستمهای ارزیابی عملکرد شفاف و مبتنی بر شایستگی و تغییر فرهنگ سازمانی در جهت ارزشگذاری شایستگیها و توانمندیهای افراد را نیز به همراه داشته باشد. علاوه بر این، آغاز فرآیند شایستهسالاری از سطوح بالای سازمان و استفاده از برنامههای آموزشی و فرهنگسازی برای کاهش مقاومت کارکنان در برابر تغییر، برای اجرای موفقیت این فرآیند در عمل ضروری است.ابتکار یا ارزش مقاله: این پژوهش با ارائه یک چارچوب جامع برای پیادهسازی شایستهسالاری در سازمانها و تبیین الزامات سازمانی در سطوح کلان، به غنای ادبیات موجود در این حوزه میافزاید. فراتر رفتن از تأکید بر نقش محوری فرهنگ سازمانی و مدیریت ارشد در موفقیت پیادهسازی شایستهسالاری، از جمله نوآوریهای این پژوهش است که میتواند راهنمای مفیدی برای سیاستگذاران و مدیران سازمانها باشد.نوع مقاله: مقاله پژوهشی
