دولت باز: منشأ، توسعه و نهادهای قانونی مرتبط با آن در جمهوری اسلامی ایران
نویسندگان
1 دانش آموخته دکتری حقوق عمومی دانشگاه تبریز، تبریز، ایران
2 دانشیار گروه حقوق، دانشکده حقوق و علوم اجتماعی، دانشگاه تبریز، تبریز
doi
10.48308/jpap.2025.238786.1442چکیده
هدف: در دنیای پیشرفته امروزی سازمانها برای حفظ موجودیت خود به طور مداوم باید نظارهگر عملکرد خود باشند تا هم عملکرد خود را بهبود بخشند و هم اعتماد مردم به خود را افزایش دهند. یکی از کارهایی که یک سازمان یا دولت در جهت بهبود عملکرد خود میتواند انجام دهد، شفافیت است. نظریه دولت باز که از شفافیت ناشی میشود، به جهت افزایش ارتباطات درون مرزی و برون مرزی به عنوان مسئله روز مطرح است. این مقاله ضمن ارائه تعریف یکپارچه دولت باز، با هدف تبیین حوزه صلاحیتی نهادهای قانونی مرتبط با چارچوب (مولفههای) دولت باز نگارش شده است. بهعلاوه، نهایتاً در این مقاله به تحلیل ادبیات تجربی و مفهومی دولت باز برای استنباط چارچوب دولت باز و خطمشیگذاریهای داده باز در حصول به دولت باز در راستای بهبود مدیریت دولتی نیز پرداخته شده است.طراحی/ روششناسی/ رویکرد: با مد نظر قرار دادن ماهیت نظری تحقیق، رویکرد پژوهش در مقاله حاضر رویکردی توصیفی، تحلیلی است و منابع مورد استفاده در این پژوهش قسمتی از کتب و مقالات میباشد که گردآوری و تالیف مطالب بهصورت کتابخانهای میباشد و اینکه سعی شده است در آخر هر قسمت مطالب بهصورت جدول نیز ترسیم شود تا فهم موضوعات سهلتر شود.یافتههای پژوهش: مسئله دولت باز در ادبیات با توجه به رشته تحقیق، موضوع، کشور مورد علاقه و محتوا بسیار ناهمگون است. لذا مفهوم یکپارچه دولت باز به وضوح در ادبیات توضیح داده نشده است. در واقع، ادبیات درک واضحی از آنچه که اصطلاح دولت باز بهطور کلی در بر میگیرد ندارد و حتی فاقد تعاریف اساسی و یکپارچه است. در جدول شماره 3 سنگ بنای چارچوب دولت باز مورد شناسایی قرار گرفته که منجر به ارائه تعریف همگون شده است. نهایتاً در تعریف دولت باز و دیدگاههای مختلف درباره آن میتوان به اختصار اشاره کرد که قلب داخلی دولت باز از سه رکن تشکیل شده است: شفافیت، مشارکت و همکاری که این ستونها ارزش عمومی را افزایش میدهد. بهعلاوه، این سه ستون بر رابطه دولت به شهروندان/ رابطه دولت به تجارت تأثیر میگذارند. آنها با همدیگر عوامل داخلی دولت باز را میسازند. این عوامل داخلی تحت تأثیر عوامل خارجی مانند فناوری، مسئولیت پذیری و مقررات و قانون است که در نهایت پذیرش و اعتماد به دولت و همچنین پاسخگویی نیز با دایره داخلی تعامل دارد.محدودیتها و پیامدها: محدویت زمانی و کمبود منابع و مسائل مربوط به جمعآوری اطلاعات و دادههای مورد نیاز از جمله مهمترین محدودیتهای پژوهش حاضر میباشد و همچنین بررسی این پژوهش بر اثرات کوتاه مدت اجرایی متمرکز بوده و برای تحلیل اثرات بلند مدت نیاز به مطالعات بیشتری میباشد.پیامدهای عملی: در ترکیب سازمانی، دولت باز، دسترسی آسان به اطلاعات معنا میشود. در این میان در یک دولت باز، شفافیت سازمانی فرایند ضمانت و تعهد پاسخگویی از راه آشکارسازی به هنگام اطلاعات و دادهها تعریف میشود. لذا ضروری است نهادهای ترسیم شده در این نوشتار و خطمشیهای پیشنهادی داده باز با بهرهگیری از مولفههای ذکر شده مورد تدقیق بیشتر قرار گرفته تا زمینه ظهور هر چه سریعتر دولت باز را مهیا کنند.ابتکار یا ارزش مقاله: موضوع شفافیتِ اطلاعات زمانی پراهمیّت میشود که بر اساس آن شهروندان حق دسترسی به اسناد و مدارک و اقدامات دولت را دارند تا امکان نظارت مؤثر مردم بر دولت فراهم شود. خطمشیهای دادههای عمومی باز نه تنها به سازمانهای دولتی در نگه داشتن دادهها یاری میرساند، چه بسا از طریق تلفیق دادههای جاری و متداول با اطلاعات جدید برای مدیریت، از طریق قابلیت وصول نظاممند به رویههای درونی و یا بیرونی حل مسئله، ظرفیتهای سازمانی بیشتری پدید میآورد. لذا این مقاله به دنبال ارائه یک بررسی سیستماتیک است که تمام ادبیات بررسی شده در رابطه با دولت باز را در بر میگیرد.نوع مقاله: مقاله پژوهشی