شناسایی و تفسیر الگوهای ذهنی مدیران و صاحب نظران نسبت به حقوق و دستمزد عادلانه در نظام اداری جمهوری اسلامی ایران با روش شناسی کیو
نویسندگان
1 عضو هیات علمی دانشگاه امام صادق(ع) - مدیریت منابع انسانی
2 گروه مدیریت منابع انسانی و رفتار سازمانی، دانشکده معارف اسلامی و مدیریت، دانشگاه امام صادق(ع)، تهران، ایران
3 گروه مدیریت دولتی، دانشکده مدیریت و اقتصاد، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران
doi
10.48308/jpap.2025.237876.1432چکیده
هدف: پژوهش حاضر با هدف بررسی و تحلیل الگوهای ذهنی مختلف مدیران و صاحبنظران درباره مفهوم حقوق و دستمزد عادلانه در نظام اداری جمهوری اسلامی ایران انجام شده است. عدالت در پرداخت حقوق و دستمزد، بهویژه در بخش دولتی، از چالشهای بنیادی محسوب میشود که نقش چشمگیری در رضایت شغلی، انگیزش کارکنان، عملکرد سازمانی و اعتماد عمومی ایفا میکند. نظام عادلانه پرداخت نهتنها عاملی مؤثر در بهبود کارایی سازمانها است، بلکه ارتباط مستقیمی با تحقق عدالت اجتماعی و جلب اعتماد عمومی دارد. با این حال، عدم وجود یک نظام پرداخت استاندارد و هماهنگ در ایران، نابرابریهای قابلتوجهی میان کارکنان دولت ایجاد کرده که بر شکاف طبقاتی و عدم رضایت کارکنان دامن زده است. این مطالعه تلاش میکند ضمن شناسایی و دستهبندی ذهنیتهای مختلف، راهکارهایی برای تدوین نظام پرداختی ارائه دهد که با شرایط فرهنگی، قانونی و ساختاری ایران سازگار باشد و در عین حال، اصول اسلامی و ارزشهای عدالت اجتماعی را نیز در بر گیرد. این مطالعه همچنین به دنبال ایجاد یک فهم مشترک از مفهوم عدالت در پرداخت میان مدیران و صاحبنظران است. با توجه به تنوع نظرات و دیدگاهها در این زمینه، این پژوهش میتواند به عنوان مبنایی برای اصلاحات سیاستی و توسعه یک نظام پرداخت عادلانهتر عمل کند. به عبارت دیگر، هدف این تحقیق نه تنها شناسایی مشکلات موجود بلکه ارائه راهکارهایی عملی برای بهبود وضعیت حقوق و دستمزد در نظام اداری ایران است.طراحی/ روششناسی/ رویکرد: روششناسی این پژوهش مبتنی بر روش کیو است که رویکردی آمیخته (کمی و کیفی) محسوب میشود و برای شناسایی تفاوتهای ذهنی در میان گروههای مختلف افراد، مفید و مناسب است. در این روش، ابتدا فضای گفتمان مرتبط با موضوع مطالعه از طریق مرور منابع کتابخانهای، مصاحبههای عمیق و تحلیل قوانین و مقررات مرتبط با حقوق و دستمزد استخراج شد. این مرحله شامل جمعآوری دادهها از منابع مختلف جهت شناسایی نظرات مختلف درباره عدالت در پرداخت حقوق بود. پس از غربال دادهها، مجموعهای از ۴۱ گزاره مشخص، بهعنوان نمونه کیو تدوین شد. این گزارهها نماینده طیف وسیعی از دیدگاههای ممکن درباره عدالت در پرداخت حقوق و دستمزد بودند. سپس با استفاده از روش نمونهگیری گلولهبرفی، ۲۷ نفر از مدیران و صاحبنظران حوزه منابع انسانی دولتی، چه در بخش سیاستگذاری و چه در بخش اجرا انتخاب شدند. شرکتکنندگان، گزارههای کیو را در قالب یک طیف از ۶+ (موافقت کامل) تا ۶- (مخالفت کامل) رتبهبندی کردند. در نهایت تحلیل دادهها با استفاده از نرمافزار SPSS و روش تحلیل عاملی صورت گرفت و ذهنیتهای موجود از میان دادهها استخراج و دستهبندی شدند.یافتههای پژوهش: در نتایج پژوهش 7 گونه ذهنی مستقل در خصوص حقوق و دستمزد عادلانه در نظام اداری جمهوری اسلامی ایران شناسایی شد. این گونهها شامل «پرداخت مبتنی بر عملکرد-بازار»، «پرداخت بر اساس قوانین یکسان و هماهنگ»، «پرداخت مبتنی بر تامین معیشت و رفاه»، «پرداخت بر اساس شایستگی فردی و اقتضائات سازمانی»، «پرداخت مبتنی بر تامین حداقل نیاز (حد عفاف) توأم با کرامت انسان»، «پرداخت بر اساس توسعه فردی و تامین متوسط نیاز (حد کفاف)» و «پرداخت بر اساس شغل/پست و ضوابط (نه روابط)» هستند. هر یک از این ذهنیتها بر اساس اولویتها و دیدگاههای مختلف خود به مقوله حقوق و دستمزد، پیشنهادات و راهکارهای منحصر به فردی برای بهبود عدالت در نظام پرداخت بخش دولتی ارائه میدهند که کاملا مورد تحلیل قرار گرفتهاند.محدودیتها و پیامدها: یکی از مهمترین محدودیتهای این پژوهش، محدودیتهای ذاتی روششناسی کیو بود که بهویژه هنگام بررسی موضوع حساسی مانند عدالت در پرداخت حقوق و دستمزد در نظام اداری ایران نمایان شد. نقد اصلی برخی مصاحبهشوندگان این بود که چرا در روش کیو از نمودار نرمال استفاده شده و اجازه ایجاد چولگی در نمودار داده نشده است. این موضوع در بخش روششناسی توضیح داده شد. محدودیت دیگر پژوهش، کلینگری به موضوع بود که مانع از ورود به جزئیات و بررسی لایههای خاص در نظام حقوق و دستمزد شد. تمرکز پژوهش بر مسائل کلان باقی ماند و جزئیات دقیق کمتر مورد توجه قرار گرفت. همچنین، روش کیو به دلیل ماهیت بخشینگر، مشارکتکنندگان را ملزم میکند که یک گزاره را بهعنوان موافقترین و یک گزاره را بهعنوان مخالفترین انتخاب کنند. این الزام چالشی در تعریف دقیق دستمزد عادلانه ایجاد کرد، زیرا هیچکدام از مشارکتکنندگان حاضر به پذیرش این نبودند که گزارههای انتخابی، کاملاً درست یا کاملاً نادرست باشند.پیامدهای عملی: پژوهش پیشنهادهایی عملی برای بهبود نظام پرداخت در بخش دولتی ارائه میدهد. از جمله این پیشنهادها میتوان به طراحی یک استاندارد واحد در نظام پرداخت کارکنان دولت و حذف چانهزنیها و سیاسیکاری در تعیین حقوق و دستمزد اشاره کرد. همچنین، تأکید بر شفافیت در آییننامههای حقوقی و نظارت دقیق بر اجرای قوانین مرتبط پیشنهاد شده استابتکار یا ارزش مقاله: ارزش و نوآوری این مقاله در این است که برای اولین بار با روششناسی کیو، الگوهای ذهنی متنوع و گاه متضاد مدیران و صاحبنظران درباره عدالت در حقوق و دستمزد در نظام اداری جمهوری اسلامی ایران را شناسایی و تحلیل کرده و راهکارهایی در این خصوص ارائه داده است.نوع مقاله: مقاله پژوهشی
