فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

نقش عامل زمان و مکان در پیدایش و سرکوب جنبش به‌آفرید در خراسان دوره گذار اموی-عباسیچکیدهقیام به‌آفرید (۱۲۹–۱۳۱ق / ۷۴۶–۷۴۹م) یکی از نخستین جنبش‌های اصلاحی-مذهبی ایرانیان در دوره گذار از امویان به عباسیان بود که در خراسان (نواحی زوزن، خواف و میان نیشابور و هرات) شکل گرفت. این جنبش تحت تأثیر شرایط زمانی (آشوب سیاسی پس از سقوط امویان، قیام ابومسلم و فشار بر زرتشتیان) و ویژگی‌های مکانی (خراسان به‌عنوان کانون مقاومت ایرانی و تلاقی فرهنگ زرتشتی و اسلام نوظهور) پدید آمد. به‌آفرید با تلفیق عناصر زرتشتی و آموزه‌های اسلامی، آیینی اصلاحی برای حفظ هویت ایرانی و مقاومت در برابر سلطه اعراب ارائه داد. این مقاله نشان می‌دهد که چگونه ساختارهای زمانی-مکانی زمینه شکل‌گیری جنبش را فراهم آوردند، اما تضاد با منافع ابومسلم و موبدان سنتی زرتشتی، همراه با تمرکز قدرت نظامی عباسیان در خراسان، به سرکوب سریع آن انجامید. این مورد نمونه‌ای از تأثیر متقابل زمان و مکان بر جنبش‌های اجتماعی-مذهبی ایران پس از اسلام است. دستآورد تحقیق نشان داد که جنبش به‌آفرید نه صرفاً یک بدعت مذهبی، بلکه محصول مستقیم شرایط زمانی (گذار اموی-عباسی) و مکانی (خراسان) بود و سرکوب آن نیز نتیجه همان ساختارها بود؛ یعنی زمانی که ابومسلم برای پیروزی نهایی علیه امویان به اتحاد با عناصر سنتی زرتشتی نیاز داشت، جنبش اصلاحی به‌آفرید به تهدیدی برای وحدت جبهه تبدیل شد. این بررسی به درک بهتر مکانیسم‌های شکل‌گیری و شکست جنبش‌های اجتماعی-مذهبی در تاریخ اولیه ایران اسلامی کمک می‌کند و بر اهمیت تحلیل همزمان عوامل زمانی و مکانی تأکید دارد.کلیدواژه‌ها: به‌آفرید، خراسان، زمان و مکان، جنبش اصلاحی، ابومسلم خراسانی، دوره اموی-عباسی