فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

پونه‌سای بیابانی (.Nepeta eremokosmos Rech.f) از تیره نعنا (Lamiaceae)، گونه اندمیک ایران است. در پژوهش حاضر تأثیر شرایط محیطی بر عملکرد صفت‌­های رویشی و ترکیب‏‌های اسانس این گونه بومی استان سمنان مورد بررسی قرارگرفت. در سه رویشگاه با ارتفاع‌‏های مختلف، قطعه نمونه (پلات‏‌هایی) به روش تصادفی نظام‌­مند (سیستماتیک) استقرار یافت و در هر قطعه، صفت­‌های رویشی این گونه اندازه‏‌گیری شد. در هر رویشگاه، نمونه‏‌های خاک بطور تصادفی برداشت شد و برخی ویژگی­‌های فیزیکوشیمیایی آنها اندازه‏‌گیری شد. سرشاخه‌‏های گلدار گیاه از رویشگاه‏‌های طبیعی جمع‌‏آوری شد و ترکیب‌‏های اسانس آنها با استفاده از کروماتوگراف گازی شناسایی شد. برای تعیین ارتباط صفت‌های رویشی و مواد مؤثره با عوامل محیطی از تحلیل همبستگی و تجزیه مؤلفه‌‏‏های اصلی استفاده شد. تجزیه واریانس صفت‌های رویشی نشان­ داد که بین سه رویشگاه ازنظر ارتفاع گیاه، قطر و سطح تاج‌‏پوشش، سطح برگ و زی‌توده تفاوت معنی‏‌داری وجود دارد. مقایسه میانگین صفت‌های رویشی نشان­ داد که بیشترین مقادیر ارتفاع، قطر تاج‌‏پوشش، سطح تاج‌‏پوشش، سطح برگ و زی‌توده، به‌‏ترتیب با cm20.8، cm4.1، 2.3%، cm234.1 و g30.1 به رویشگاه مومن‌آباد مربوط است. تجزیه واریانس اجزای اسانس این گونه در سه رویشگاه تفاوت معنی‏‌داری را بین مواد مؤثره نشان­داد. در رویشگاه مومن‏آباد، مواد مؤثره اصلی 8،1-سینئول، aα4α,7aα,7-نپتالاکتون و پارا-سیمن، به‏ترتیب با 8/50، 2/7 و 5/6% بودند. مواد مؤثره اصلی در دو رویشگاه دیگر، 8،1-سینئول، میرتنال و پارا-سیمن به‌‏ترتیب با 23.8، 11.1 و 10.9% در حجاج، و 20، 8.7 و 8.1% در جوین بودند. تجزیه واریانس پارامترهای فیزیکوشیمیایی خاک تفاوت معنی‏‌داری را بین سه رویشگاه نشان داد. در میان عوامل محیطی، ارتفاع، بارندگی سالانه، دمای سالانه، بیشینه دمای گرم‌ترین ماه، N، P، K، OM، گچ و آهک بیشترین همبستگی معنی‌‏دار را با صفت‌های رویشی و ترکیب‏‌های اسانس این گیاه داشتند. براساس معیار IUCN، جایگاه حفاظتی این گونه در ایران در بحران انقراض تعیین شد.