فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

مقدمه و هدفآبخیزهای سالم خدمات زیست­بومی بسیاری در زمینه‌های گوناگون اجتماعی و رفاه اقتصادی ارائه می‌دهند. ازاین‌رو، ارزیابی جامع آبخیزها از ضرورت‌های غیرقابل انکار مدیریت منابع آبخیز است. آگاهی از وضعیت سلامت و پایداری ‌آبخیز از ارکان اساسی آبخیزداری پایدار است. دستیابی به این آگاهی، نیازمند یک رویکرد کاملاً نظام­مند و جامع­نگر است. روش‎ها و مدل‌های متنوعی برای ارزیابی سلامت زیست‌بوم‌های گوناگون به‌وسیلة پژوهش‌گران محیط‌ زیست و بوم‌شناختی ارائه‌شده است. آژانس‌های زیست‌محیطی، مدل‌هایی را برای بررسی تغییرات به‌وجود آمده در محیط زیست با رویکرد روابط انسان-محیط زیست گردآوری کرده‌اند که ساده‌ترین آن‌ها مدل فشار-وضعیت-پاسخ است. برای یک ‌آبخیز بر اساس عامل‌های گوناگون باید شاخص‌هایی تعریف و تعیین کرد که به‌وسیلة آن بتوان سلامت یا پایداری آبخیز را ارزیابی کرد و یا با استفاده از روش‌ها و روابط ریاضی وضعیت یک آبخیز را درجه‌بندی کرد. هدف این پژوهش این است که یک شاخص چند بعدی در زمینة پایداری ‌آبخیز ارائه شود که بتوان تا حد ممکن ابعاد بیشتری از مؤلفه‌های سلامت و پایداری ‌آبخیز را پوشش داد.مواد و روش‌هادر راستای هدف این پژوهش، شاخص پایداری ‌آبخیز با انتخاب معیارهای معرفی‌شده در چهار بعد آب‌شناسی (کمی و کیفی)، محیط زیست، زندگی و سیاست (HELP) گردآوری شد. چارچوب محرک-فشار-وضعیت-اثر-پاسخ (DPSIR) یک چارچوب ساختاری انعطاف‌پذیر و حمایت‌گر است که در بسیاری از مراحل تصمیم‌گیری به تصمیم‌گیرندگان کمک می­کند. در این مطالعه، برای انتخاب زیرمعیارهای مناسب‌تر و گویاتر، از میان زیرمعیارهای پرشمار، از بررسی گسترده منابع علمی موجود و بحث و تبادل نظر با کارشناسان و خبرگان استفاده شد. تمام زیرمعیارها در چهار زیرآبخیز از ‌آبخیز بهشت ­آباد در استان چهارمحال و بختیاری ارزیابی شد و نمره‌های بهنجارشده در فاصلة صفر تا یک به هر کدام داده شد. اندازة نهایی شاخص پایداری ‌آبخیز با در نظر گرفتن وزن مساوی برای هر کدام از معیارها با روش میانگین حسابی به‌دست آمد.نتایج و بحثنتایج نشان داد وضعیت شاخص پایداری آبخیز در کل ‌آبخیز بهشت ­آباد متوسط (0/625) بود و زیر‌آبخیزها تفاوت کمی با هم داشتند. . شاخص پایداری ‌آبخیز در زیر‌آبخیز بروجن، فارسان، کیار و شهرکرد به ترتیب 0/65، 0/61، 0/65 و 0/67 به‌دست آمد. معیار محیط ‌زیست در چهار زیر‌آبخیز از ‌آبخیز بهشت ­آباد امتیاز بیشتری کسب کرد. نمرة سیاست در هر چهار زیر‌آبخیز مطالعه‌شده یکسان بود، چون معیارها در سطح ملی اندازه­گیری‌ شده بودند. همچنین، معیار زندگی نیز به‌دلیل بررسی زیرمعیارهایی که در سطوح کلان­تر از زیرآبخیز اندازه‌گیری شده بودند، امتیازات نزدیک به‌هم کسب کرد. از میان معیارها، معیار محیط زیست، امتیاز بیشتر و معیار زندگی و آب‌شناسی امتیاز کمتر را کسب کردند. در چارچوب نیروی محرک- فشار- وضعیت- اثر- پاسخ امتیاز معیارهای مرتبط با اثر بیشتر بود و امتیاز معیارهای مرتبط با فشار کمتر بودنتیجه‌گیری و پیشنهادهاشاخص پایداری ‌آبخیز بهشت ­آباد را می‌توان با تمرکز بر زیر معیار آب‌شناسی، افزایش مشارکت مردم در راه­کارهای بهبود ‌آبخیز، آموزش جوامع در حفظ آب و افزایش نقش­آفرینی جوامع محلی در برنامه‌های جنگل‌کاری بهبود بخشید. افزون بر این، معیار محیط ‌زیست را می‌توان با افزایش کاشت گیاهان و با محدود کردن سرعت شهرنشینی در ‌آبخیز بهبود بخشید. به خاطر کم­بودن امتیاز معیارهای زندگی و سیاست و زیاد بودن امتیاز محیط زیست می‌توان گفت جبر جغرافیایی حاکم بر منطقه به سود ‌آبخیز بوده و فقط مدیریت و سیاست‌های حاکم بر ‌آبخیز درخور نبوده است. این شاخص ابزار ارزشمندی، برای تصمیم‌گیری مدیران ‌‌آبخیز است. تنگناها و محدودیت‌ها را می‌توان با استفاده از این شاخص ‌شناسایی کرد. شناسایی این محدودیت‌ها، فرصتی برای بهبود وضعیت کنونی ‌آبخیز است که نیازمند همکاری کارآمد میان نهادهای گوناگون است. شاخص WSI یک شاخص کل‌نگر است و برای اهداف مدیریت زیست‌محیطی، اجتماعی و اقتصادی ظرفیت زیادی دارد. بر اساس نتایج این پژوهش پیشنهاد می ­شود که اگر مدیران و تصمیم‌گیرندگان از این ابزار به‌شکل منظم (به‌عنوان مثال هر 5 سال یک‌بار) استفاده کنند می‌توانند توصیف مناسبی از تغییرات پایداری ‌آبخیز را در اختیار داشته باشند.