فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

مقدمه و هدف فرسایش خندقی متأثر از عامل‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌های فراوانی است، که همراه با زیان‌های فراوان اقتصادی و اجتماعی موجب ازبین‌رفتن و هدررفت حجم وسیعی از خاک می‌شود. متغیر بودن تنوع، تعداد و اندازه‌ی تأثیر عامل‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌های مختلف از نقطه‌ای به نقطه دیگر و متفاوت بودن سهم مشارکت آن‌ها در شکل‌گیری و گسترش خندق‌ها در تبعیت از شرایط زمین است. چنین شرایطی سبب شده تحقیقات بیش‌تری جهت شناسایی هر چه بیش‌تر عامل‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌های اثرگذار در رخداد فرسایش خندقی و اندازه مشارکت آن‌ها در شکل‌گیری و گسترش این پدیده انجام شود. پژوهش حاضر، باهدف برآورد حجم هدررفت خاک ناشی از فرسایش خندقی در آبخیزهای هدام و شریف استان خوزستان برنامه‌ریزی شده ‌است. آبخیز مدرس شوشتر با داشتن زیرآبخیزهای شریف و هدام به‌عنوان یکی از آبخیزهای مهم و خاص استان هرساله وسعت زیادی از زمین‌های کشاورزی آن مورد تهدید فرسایش خندقی قرار می‌گیرد.مواد و روش‌هابرای انجام این پژوهش، نخست در منطقه‌ی موردمطالعه در طول دوره‌ی 20 ساله (1391-1372) بخش‌های دارای خندق روی نقشه‌ی پستی‌وبلندی با مقیاس 1:250000 مشخص شد. سپس از هر طبقه‌ اقلیمی گرم- خشک بیابانی و گرم- نیمه‌خشک، 15 خندق شناسایی و بررسی شد. ویژگی‌هایی از قبیل شیب نقطه‌ی اولیه‌ی ایجاد خندق و شیب پیشانی خندق از روش میدانی و با استفاده از متر نواری، تراز و دستگاه شیب‌سنج اندازه‌گیری و مساحت سراب پیشانی خندق در محیط گوگل ارث محاسبه شد. هم‌چنین ویژگی‌های فیزیکی و شیمیایی خاک هرکدام از خندق‌ها آزمایش شد.نتایج و بحثنتایج نشان داد که متوسط درصد خاک لخت در بالای پیشانی خندق‌های انتخاب‌شده آبخیزهای هدام و شریف به ترتیب 99/8 و 97/26 % بود. بر اساس ویژگی‌های خاک، عامل اصلی‌ ناپایداری خاک و ایجاد فرسایش در خندق‌های هر دو آبخیز شوری خاک ((EC است. ویژگی‌های ریخت‌شناسی خندق‌ها نشان داد که تمامی خندق‌ها در آبخیز هدام دارای مقطع V شکل هستند. در آبخیز شریف تنها خندق B12، دارای مقطع V شکل و مابقی U شکل ‌است. آبخیز هدام دارای بیش‌ترین ژرفا، بیش‌ترین عرض پایین و بیش‌ترین عرض بالای خندق نسبت به آبخیز شریف است. در آبخیز شریف و هدام مجموع حجم هدررفت خاک به ترتیب 23000 و 51579 مترمکعب است. در آبخیز هدام، خندق‌های A18 و B1 به ترتیب دارای بیش‌ترین و کم‌ترین حجم هدررفت خاک، به‌اندازه‌ی 11599 و 1612 مترمکعب است. در آبخیز شریف نیز خندق‌های A2 و B4 به ترتیب دارای بیش‌ترین و کم‌ترین حجم هدررفت خاک به‌اندازه‌ی 5282 و 369 مترمکعب است.نتیجه ­گیری و پیشنهادهامهم‌ترین عامل در هدررفت خاک و گسترش خندق‌ها، ویژگی‌های آبخیز در سراب پیشانی خندق (گستره و شیب آبخیز) و هم‌چنین ریزدانه‌بودن خاک (لای زیاد) و بالا بودن شوری خاک بوده است. با توجه به لخت‌بودن بیش‌ازحد خاک، افزایش زبری سطح خاک با استقرار پوشش گیاهی، به‌عنوان یکی از روش‌های سازگار و کم‌هزینه در امر حفاظت منابع خاک است. برای مهارکردن گسترش فرسایش خندقی افزایش ماده‌ی آلی خاک، اصلاح خاک‌های شور و سدیمی با کاربرد اصلاح‌کننده‌ها و هم‌چنین انحراف رواناب‌های پیشانی خندق ضروری است.