فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

وقف، به‎عنوان یکی از مهم‎ترین نهادهای اجتماعی در دورۀ سامانیان، بر ساختارهای اجتماعی، اقتصادی، فرهنگی، آموزشی و اعتقادی خراسان و ماوراءالنهر تأثیرات عمیقی داشته‎است. گروه‎های اجتماعی، متأثر از انگیزه‎های مختلف، با بهره‎گیری از وقف در عرصه‎های گوناگون منشأ خدمات متنوعی شدند. موقوفات علاوه بر حمایت از نهادهای علمی و مذهبی، در تقویت بنیان‎های اقتصادی و اجتماعی نیز نقش‎آفرین بودند. وقف با تأمین مالی خدمات رفاهی، ایجاد فرصت‎های شغلی و توزیع ثروت، به بهبود معیشت عمومی و کاهش نابرابری اجتماعی کمک می‎کرد. همچنین در ساخت و نگه‎داری رباط‎ها و کاروان‎سراها، دفاع از مرزها و امنیت راه‎ها نقش بسزایی داشته و موجب رونق تجارت شده‎است. بررسی این ابعاد نشان می‎دهد وقف نه‎تنها ابزاری برای توسعۀ علمی و فرهنگی، بلکه عاملی مؤثر در انسجام اجتماعی نیز بوده‎است. مسئلۀ این پژوهش، بسترها و کارکردهای وقف در خراسان و ماوراءالنهر است. پژوهش حاضر با رویکرد توصیفی-تحلیلی و تکیه بر منابع تاریخی، جغرافیایی، ادبی و زندگی‎نامه‎ای، نقش وقف را در توسعۀ مساجد، مدارس، خانقاه‎ها، رباط‎ها، کاروان‎سراها و زیرساخت‎های شهری بررسی می‎کند. فرضیۀ این پژوهش این است که بسترهای اجتماعی و فرهنگی خراسان و ماوراءالنهر، با نیازهای علمی و اقتصادی جامعه پیوند خورده و شرایطی را فراهم کرده که گروه‎های اجتماعی از طریق وقف، به ارائۀ خدمات اجتماعی، علمی، آموزشی و اقتصادی بپردازند. این فرایند بنیان‎های اجتماعی، اقتصادی، فرهنگی و زیرساخت‎های شهری را تقویت کرده‎است.