فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

تصوف عامیانه یا غیرشهری به‌عنوان یکی از جریان‌های صوفیانۀ مهم در آناتولی دورۀ عثمانی، از آغاز شکل‎گیری حکومت عثمانی در جامعه و دولت عثمانی حضور پررنگی داشت. از حدود نیمۀ قرن نهم هجری به‌تدریج، مشروعیت حاکمیت عثمانی‎ها در میان پیروان تصوف عامیانه کم‎رنگ شد. اگرچه سیاست‌های عثمانی نسبت به ترکمانان کوچ‎نشین و نیمه‎کوچ‎نشین آناتولی که پیرو این جریان صوفیانه بودند، در واگرایی آن‌ها از عثمانی‎ها نقش مهمی ایفا کرد، اما جذابیت‎های موجود در نهضت صفویان نیز، در گرایش آن‌ها  تأثیرگذار بود. اینکه مهم‌ترین عوامل تاریخی مؤثر در همگرایی ترکمانان صوفی‎مسلک آناتولی با صفویان چه بوده‌اند، یافته‌ها حاکی از آن است که گرایشِ ترکمانان مذکور به دعوت صفویان ریشه در وابستگی معنوی ایشان به طریقت صفویه و عوامل ایجابی موجود در نهضت صفوی داشت. در واقع، طریقت صفوی در دورۀ رهبری خواجه علی، وجهۀ عامیانه و عامه‎پسند به خود گرفت. این تحول از عوامل مهمِ گرایش عمدۀ پیروان تصوف عامیانه به صفویان بود. با تبلیغات خلفای صفویان در آناتولی، ترکمانان زیادی بنابر عوامل ایجابی موجود در دعوت آن‌ها مانند غزا و جهاد، سیادت صفویان، توجه و احترام آن‌ها به ‎هویت و زبان ترکی جذب شده و درنهایت یاریگر مرشدشان اسماعیل‎میرزا در تشکیل حکومت صفویه شدند. شواهد مختلف نشان می‎دهد حروفیه که پیش از انتشار در آناتولی، با صفویان پیوند خورده بودند با ارتباطی‎که در قرن نهم هجری با بکتاشیان یافتند زمینه‎ساز اتصال آن‌ها به صفویان شده‌اند. مقاله حاضر با روش توصیفی‌تحلیلی در پی واکاوی عوامل مؤثر بر این همگرایی خواهد بود.