فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

پیش از تشکیل مجلس شورای ملی و تصویب «اصول تشکیلات وزارت عدلیه» در 29 شوال 1329، «قانون عدلیۀ عین‎الدوله» به فرمان مظفرالدین شاه قاجار، از روی قوانین عثمانی تنظیم و تدوین و در آستانه پیروزی انقلاب مشروطه، در ۱۹ جمادی‎الاول ۱۳۲۴ در روزنامه رسمی دولتی منتشر شد. این قانون، اصول کلی محاکم (دادگاه‎ها) و تشکیلات قضایی عدلیه را معرفی و به‌تفصیل شرح داده بود؛ اما نه‌فقط مورد قبول آزادیخواهان و رهبران انقلاب واقع نشد بلکه با آن نیز به مخالفت برخاستند. پرسش اصلی در تحقیق حاضر این است که قانون عدلیۀ عین‎الدوله چه بود و چرا مورد پسند و قبول روشنفکران و آزادی‍‎خواهان قرار نگرفت و بلافاصله با مخالفت آن‌ها روبه‎رو شد؟ فرضیۀ اصلی نیز چنین است که مردم انقلابی و رهبران آن‌ها، بدون تأمل و دقت در این قانون و صرفاً به علت پیشینۀ استبدادی عین‎الدوله و کارگزاران دولتی او، به‌سرعت با قانون عدلیه‎ او به مخالفت پرداخته‎اند. نویسنده بر آن است تا با استفاده از منابع اولیۀ تاریخ انقلاب مشروطیت ایران، قانون عدلیۀ عین‎الدوله و اصول و مواد آن را مورد نقد و بررسی قرار داده، علل و عوامل عدم‎پذیرش آن را پیدا کند. نتایج حاصل از پژوهش حاکی از آن است که مخالفت رهبران انقلابی و مردم با قانون عدلیۀ عین‎الدوله، به علت سوءپیشینه‎ و خودکامگی عین‎الدوله و کارگزارانش در نظام سیاسی ایران بوده‌است. از سوی دیگر، آزادیخواهان در اوج شور انقلابی، تمایلی به مصالحه با حکومت نداشتند و خواستار حفظ انسجام، یکپارچگی و جلوگیری از رکود جنبش عدالت‎خواهی خود بودند.